Trong lịch sử quan hệ Việt Nam-Đức từ sau vụ bắt cóc Trịnh Xuân Thanh năm 2017, hiếm có sự kiện nào phơi bày rõ rệt chiến lược kiểm soát thông tin và nỗi ám ảnh đối với truyền thông tự do của chính quyền Việt Nam như quyết định khởi tố nhà báo Lê Trung Khoa, người đang cư trú và hoạt động báo chí hoàn toàn hợp pháp tại Berlin, Đức.
Hơn một năm qua, với thiên tai liên tiếp, khó khăn kinh tế và những quyết định nhân sự thiếu minh bạch, đã làm dấy lên cảm nhận rằng quyền lực đang ngày càng tập trung vào một nhóm hẹp, thuộc về một địa phương nhất định, trong khi tranh luận và phản biện chính sách ngày càng bị bóp nghẹt. Dư luận xung quanh Hội nghị Trung ương 14, hết sức đa chiều và phức tạp, lại càng khiến dư luận mất lòng tin về khả năng cải cách.
Ông Tô Lâm – người vừa mới được đưa lên nắm giữ vị trí số 1 chưa đầy một năm – đã chủ trì và phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 14 với giọng điệu tự tin, pha trộn giữa lời kêu gọi cải cách và khẳng định thành quả. Tuy nhiên, khi đọc kỹ toàn văn bài phát biểu và nhìn lại thực tế chính trị – hành chính Việt Nam trong năm vừa qua, dễ nhận ra: Những gì được trình bày mang màu hồng nhiều hơn là thực chất.
Ở bề ngoài, phiếu giới thiệu của Bộ Chính trị sạu Hội nghị Trung ương 13 gợi mở một bức tranh phức tạp. Phan Văn Giang nhận được 9 trên 16 phiếu giới thiệu, so với 6 phiếu của Tô Lâm. Một quan sát không chuyên có thể kết luận rằng Phan Văn Giang có ưu thế. Nhưng như lịch sử các đại hội trước cho thấy, những con số ban đầu chỉ là tín hiệu, không phải quyết định cuối cùng.
Một điểm đáng chú ý là bài phát biểu liên tục gọi các học giả tham dự là “những người bạn hiểu và yêu Việt Nam,” “nghiên cứu Việt Nam một cách khách quan, thiện chí, xây dựng.”
Ngôn ngữ này phản ánh cơ chế chọn lọc diễn ngôn trong môi trường học thuật chính thức: Chỉ những nhà nghiên cứu “thiện chí” (nghĩa là không gây tranh cãi chính trị) mới được mời tham dự.
Mấy bữa nay, trên mạng xã hội đã lan rộng thông tin là ông Phan Văn Giang – đại tướng, phó bí thư Quân ủy Trung ương, bộ trưởng Quốc phòng, đang “ngấp nghé” thay ông Tô Lâm làm tổng bí thư. Cái người nào tung ra thông tin này không biết, nhưng ông Tô Lâm không dễ gì chịu mất chức trong lúc này. Chưa kể các nhân vật từ công an cho đến sinh ở Hưng Yên lại đang đà lên ở chính trường Việt Nam.
Cuộc chạy đua vào chiếc ghế tổng bí thư giữa ba nhân vật Tô Lâm, Phạm Minh Chính và Phan Văn Giang vẫn chưa ngã ngũ. Lâm và Chính đều quá tuổi 65 nhưng theo các nguồn tin nội bộ, chỉ một mình Tô Lâm được hưởng suất đặc biệt, tức là được đưa ra đại hội XIV để bầu chọn. Phạm Minh Chính, Lương Cường và Phan Thanh Mẫn có tin là sẽ về hưu vì quá tuổi quy định.
Điều khiến giới quan sát đặc biệt chú ý là bối cảnh khu vực và thế giới đang có những chuyển động lớn, đặc biệt là trong quan hệ với Nam và Bắc Hàn, và sự hiện diện ngày càng lớn của Nga tại bán đảo Triều Tiên.
Câu hỏi đặt ra là vì sao ông Tô Lâm lại chọn thời điểm này để “kích hoạt” quan hệ với Bình Nhưỡng? Và Việt Nam đang tìm kiếm điều gì trong chuyến đi đặc biệt của ông Tô Lâm?
Tuần qua, hai phát ngôn lớn — một người bị tố là “ngầm thừa nhận chế độ tội phạm trị,” người kia phản công, lật ngược tình thế – không đơn thuần là tiếng nói riêng rẽ, mà là tiếng động của hai phe đang đếm số, đo ghế, thậm chí đo cả… phẩm giá và tính chính danh của ĐCSVN.
Tô Lâm nổi lên với những khẩu hiệu lớn: Cải cách thể chế, phát triển công nghệ cao, tư nhân hóa để đưa đất nước “vươn mình trong kỷ nguyên mới.” Nhưng điều đáng lo ngại là những định hướng này không xuất phát từ sự bàn bạc tập thể hay đồng thuận xã hội, mà chủ yếu dựa vào suy nghĩ và ý chí của riêng cá nhân Tô Lâm.
80 năm trôi qua kể từ ngày 2/9/1945, nguyện vọng chính đáng của người dân được sống sung túc, tự do trong một thể chế dân chủ thực sự, vẫn còn nguyên vẹn là ước vọng sau ngần ấy năm.
Thư ngỏ cũng nhấn mạnh đến tính chính danh của lãnh đạo không thể qua một sự áp đặt mà chỉ có thể bền vững khi người dân thực sự tự nguyện trao – trong tin cậy – cho nhà lãnh đạo.
Các cải cách thực sự cần là một cuộc chuyển biến sâu sắc trong cơ chế chính trị, chứ không phải là thay đổi cách chào, cười xin phép hay bán vàng rẻ hơn…
