Nhiều câu hỏi nhỡn tiền dành cho Việt Nam: Bao giờ người dân sẽ được chứng kiến một thủ tướng bị đình chỉ bởi quyết định độc lập của tòa án – như điều đang diễn ra ở Thái Lan? Khủng hoảng chính trị – nếu có – sẽ được giải quyết bằng luật pháp và đối thoại, chứ không phải bằng hậu trường, bạo lực và kiểm duyệt?
Căng thẳng giữa Campuchia và Thái Lan đang làm nóng dư luận khu vực Đông Nam Á. Cuộc khủng hoảng giữa hai nước láng giềng này đã bước vào giai đoạn khá nguy hiểm, khi cựu Thủ tướng Hun Sen, nay là chủ tịch Thượng viện Campuchia tuyên bố chính thức “cắt đứt” mối quan hệ cá nhân và chính trị kéo dài hơn ba thập kỷ với cựu Thủ tướng Thái Lan Thaksin Shinawatra.
Nhưng đằng sau những tuyên bố cứng rắn, đấy không chỉ là một cuộc tranh cãi về chủ quyền trong tranh chấp biên giới. Trên thực tế, nó là một bức tranh thu nhỏ phản ánh sự đối lập sâu sắc về thể chế: Một bên là nền dân chủ tuy chưa hoàn hảo nhưng đang trên đà trưởng thành, bên kia là chế độ độc tài gia đình trị ngày càng bộc lộ những điểm yếu nghiêm trọng.
Và từ góc nhìn Việt Nam, cuộc khủng hoảng ấy không khỏi gợi lên những câu hỏi lớn về vấn đề thể chế và tương lai ổn định quốc gia.
Đoạn ghi âm bị lộ và cuộc chiến dư luận
Vụ “đoạn tuyệt” giữa Hun Sen và Thaksin không đơn thuần là câu chuyện cá nhân giữa hai chính khách từng gắn bó. Sự tan vỡ ấy, đang vượt ra ngoài sự kiểm soát, liệu có thể kéo theo những bất ổn lớn hơn cho toàn bộ khu vực Đông Nam Á?
Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến khủng hoảng bắt nguồn từ đoạn ghi âm cuộc điện đàm của Thủ tướng Paetongtarn – là con gái út và là cháu gái của hai cựu thủ tướng Thái Lan Thaksin và Yingluck thuộc gia tộc chính trị Shinawatra, bị bại lộ. Bà Paetongtarn, 38 tuổi, được cho là thủ tướng trẻ nhất trong lịch sử Thái Lan và là người phụ nữ thứ hai giữ chức vụ này (xếp sau bà Yingluck) (1).
Trong cuộc trao đổi, bà Paetongtarn bị cho là đã xin lỗi ông Hun Sen về việc để tướng Tư lệnh Quân khu 2 của Thái Lan có hành động đơn phương đóng cửa khẩu biên giới. Đoạn hội thoại, sau đó bị rò rỉ bởi chính cá nhân ông Hun Sen, đã gây phẫn nộ trong chính giới Thái Lan, dẫn đến khủng hoảng chính trường nước này (2).
Về hình thức, cuộc trao đổi giữa Paetongtarn với Hun Sen bị cho là làm ảnh hưởng tới chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, lợi ích quốc gia và quân đội Thái Lan. Nhưng từ phía Campuchia (CPC), đây là chiêu bài chính trị quen thuộc của một chế độ độc tài: Khơi dậy chủ nghĩa dân tộc cực đoan để chuyển hướng sự chú ý khỏi những vấn đề nội tại. Trong bối cảnh nền kinh tế CPC gặp nhiều khó khăn, thất nghiệp gia tăng, tham nhũng lan tràn và sự bất mãn của giới trẻ với chế độ “cha truyền con nối” ngày càng lớn, việc tạo ra một “kẻ thù bên ngoài” là cách để củng cố quyền lực trong nước.
Thái Lan: Nền dân chủ đang tự điều chỉnh
Nếu Campuchia tìm cách che đậy khủng hoảng bằng gây đối đầu bên ngoài, thì Thái Lan lại chọn một con đường khác. Ngay sau khi đoạn ghi âm bị lộ, Tòa án Hiến pháp Thái Lan đã đình chỉ tạm thời Thủ tướng Paetongtarn để điều tra về xung đột lợi ích (3). Đây không phải là lần đầu tiên một thủ tướng Thái Lan bị tòa án “tuýt còi.”
Thái Lan từng trải qua nhiều thập kỷ bất ổn: Các cuộc đảo chính quân sự, những cuộc biểu tình giữa phe áo đỏ và áo vàng, sự can thiệp thường xuyên của quân đội và hoàng gia vào chính trị. Nhưng vượt lên trên tất cả, Thái Lan vẫn giữ được nguyên tắc cốt lõi của một nhà nước pháp quyền: Các cơ quan quyền lực kiểm soát lẫn nhau, tòa án có quyền độc lập giám sát hành pháp, và người dân có quyền xuống đường phản đối chính phủ.
So với các nền dân chủ phương Tây, Thái Lan còn nhiều khiếm khuyết. Nhưng so với Campuchia hay Việt Nam, đó là một nền chính trị trưởng thành hơn nhiều lần.
Campuchia – Việt Nam: Khác cách vận hành, cùng bản chất
Campuchia là một nền độc tài giả danh dân chủ: Có bầu cử nhưng không có đối lập thực sự, có quốc hội nhưng thực chất là công cụ của gia đình Hun Sen. Từ lâu, quyền lực ở CPC không còn bị kiểm soát, mọi quyết định lớn nhỏ đều xoay quanh lợi ích của “dòng họ Hun” (4).
Việt Nam kín đáo hơn, không có hình thức gia đình trị rõ ràng, nhưng quyền lực lại tập trung tuyệt đối vào đảng Cộng Sản. Không có tòa án độc lập, không có bầu cử cạnh tranh, không có báo chí điều tra hay xã hội dân sự độc lập. Mọi tiếng nói phản biện đều bị kiểm duyệt hoặc triệt tiêu (5).
Điểm chung giữa hai nước là sự thiếu vắng đối trọng quyền lực. Và trong bối cảnh ấy, bất kỳ khủng hoảng nào – dù là nội bộ hay bên ngoài – đều có nguy cơ biến thành thảm họa, vì không có cơ chế tự điều chỉnh.
Việt Nam: Ổn định bề ngoài và tích tụ khủng hoảng từ bên trong
Nhiều người cho rằng Việt Nam đang ổn định hơn Campuchia hay Thái Lan. Nhưng đó là một sự ổn định giả tạo, bởi nó không dựa trên sự đồng thuận xã hội hay cơ chế kiểm soát quyền lực, mà dựa trên kiểm duyệt thông tin, trấn áp bất đồng và sự sợ hãi của người dân (6).
Khi quyền lực tập trung tuyệt đối, không có kênh phản biện, không có cơ chế sửa sai, thì một quyết sách sai lầm – dù chỉ từ một cá nhân – cũng có thể kéo cả quốc gia vào vòng xoáy khủng hoảng. Chiến dịch “đốt lò” chống tham nhũng thời cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng chỉ là sự thanh trừng nội bộ, không hề tạo ra một hệ thống minh bạch và giúp ổn định xã hội.
Giữa lúc kinh tế gặp khó khăn, xã hội bất mãn âm ỉ, nếu không có cải cách thực chất, khủng hoảng chỉ là vấn đề thời gian.
Dân chủ Thái Lan: Quá trình chông gai nhưng có hy vọng
Thái Lan chưa phải là một hình mẫu lý tưởng về dân chủ. Nhưng họ có một điều mà Campuchia và Việt Nam không hề có: Khả năng điều chỉnh nội bộ. Tòa án Thái có thể tạm đình chỉ thủ tướng, báo chí Thái có thể công khai chỉ trích chính phủ, người dân Thái có thể xuống đường phản đối những bất công xã hội.
Chính sự rối loạn bề ngoài ấy – nghịch lý thay – lại là dấu hiệu của một xã hội sống động và có khả năng tiến hóa. Khác với sự “yên ả giả tạo” của những nền độc tài, nơi mọi mâu thuẫn bị ém nhẹm, chỉ chờ ngày bùng phát dữ dội (7).
Campuchia: Độc tài gia đình trị trong thời đại mới
Hun Sen từng là biểu tượng của sự ổn định giả tạo ở Campuchia sau thảm họa Khmer Đỏ. Nhưng di sản mà ông để lại là một chế độ gia đình trị lỗi thời trong một thế giới ngày càng khó kiểm soát thông tin và lòng người.
Chuyển giao quyền lực từ Hun Sen sang con trai là Hun Manet không phải là cải cách, mà chỉ là sự nối dài một triều đại. Trong bối cảnh người trẻ Campuchia ngày càng khao khát tự do và hội nhập quốc tế, mô hình này đang trở nên lạc lõng và dễ bị thách thức (8).
Việt Nam: Bài học nhỡn tiền
Từ Campuchia và Thái Lan, Việt Nam có thể rút ra một bài học rõ ràng: Không có thể chế nào đứng vững nếu thiếu cơ chế điều chỉnh nội bộ. Sự ổn định chỉ thực sự bền vững khi xã hội có quyền phản biện, báo chí được tự do, và tòa án độc lập thực thi pháp luật.
Nếu tiếp tục duy trì một hệ thống độc tài toàn trị, mọi khủng hoảng – từ kinh tế, xã hội đến ngoại giao – đều có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát. Khi ấy, đàn áp không còn là giải pháp, mà chỉ là liều thuốc giảm đau tạm thời (9).
Câu hỏi bỏ ngỏ: Tương lai nằm ở đâu?
Cuộc khủng hoảng Campuchia – Thái Lan có thể sẽ qua đi như nhiều tranh cãi ngoại giao khác. Nhưng nó để lại một dấu hỏi lớn cho khu vực: Đông Nam Á sẽ đi về đâu – về phía dân chủ, tuy còn một số bất ổn, nhưng biết tự điều chỉnh như Thái Lan, hay chìm sâu vào vũng lầy của các chế độ độc tài gia đình trị và toàn trị như Campuchia, Myanmar và Việt Nam? (10)
Và câu hỏi sâu xa hơn dành cho nhiều người Việt Nam: Bao giờ cử tri ở đây sẽ được chứng kiến một thủ tướng bị đình chỉ bởi quyết định độc lập của tòa án – như điều đã và đang diễn ra ở Thái Lan? Bao giờ khủng hoảng chính trị – nếu có – sẽ được giải quyết bằng luật pháp và đối thoại, chứ không phải bằng hậu trường, bạo lực và kiểm duyệt? Hẳn nhiên, vấn đề tranh chấp biên giới bao giờ cũng bộc lộ khoảng cách giữa luật pháp quốc tế và hiện thực chính trị. Nhưng đấy là phạm vi cho một bài báo khác! (11).-
Hoàng Thuyên
—
Các đường link tham khảo:
(1) https://tuoitre.vn/cuoc-goi-tai-hai-20250619230930323.htm
(2) https://vov.vn/the-gioi/quan-sat/doan-ghi-am-gay-chan-dong-chinh-truong-thai-lan-chinh-phu-nguy-co-sup-do-post1208325.vov
(3) https://dantri.com.vn/the-gioi/thu-tuong-thai-lan-paetongtarn-len-tieng-sau-khi-bi-dinh-chi-chuc-vu-20250701184727008.htm
(4) https://luatkhoa.com/2018/08/nen-dan-chu-cambodia-hap-hoi-va-bong-bong-xa-hoi-dan-su/
(5) https://luatkhoa.com/2020/02/dang-cong-san-viet-nam-co-quyen-luc-nhung-khong-co-quyen-uy/
(6) https://www.theguardian.com/world/2024/mar/21/vietnam-president-vo-van-thuong-resignation?utm_source=chatgpt.com
(7) https://boxitvn.blogspot.com/2016/04/on-inh-gia-tao-va-hau-qua-khon-luong.html
(8) https://nghiencuuchienluoc.org/chuyen-giao-quyen-luc-o-campuchia-thoi-dai-hun-sen-lieu-da-cham-dut/
(9) https://www.bbc.com/vietnamese/articles/ckgn9ll5gndo
(10) https://nghiencuuquocte.org/2025/07/04/dong-nam-a-dang-bat-dau-chon-phe/
(11) https://nghiencuuchienluoc.org/tranh-chap-bien-gioi-thai-lan-campuchia-boc-lo-khoang-cach-giua-luat-phap-quoc-te-va-hien-thuc-chinh-tri/