Trong suốt hai ngày qua, hàng ngàn người trẻ trên khắp Nepal đã xuống đường biểu tình tại thủ đô Kathmandu và nhiều thành phố khác. Tình hình ngày càng căng thẳng khi người biểu tình kéo vào khuôn viên Quốc hội và phóng hoả nơi này. Các cuộc đụng độ giữa người dân và lực lượng an ninh đã khiến ít nhất 22 người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương. Vậy điều gì đã thổi bùng lên cơn giận của thế hệ trẻ tại Nepal?
Kiểm soát truyền thông
Nguyên nhân đầu tiên dẫn đến cuộc biểu tình lần này tại Nepal bắt nguồn từ lệnh cấm mạng xã hội của chính quyền Thủ tướng Oli, người vừa nộp đơn xin từ chức vào hôm qua, 10/09. Theo Financial Times, việc sử dụng mạng xã hội ở Nepal rất phổ biến. Công ty tư vấn kỹ thuật số Kepios ước tính đến đầu năm 2025, Nepal có 14,3 triệu tài khoản người dùng mạng xã hội đang hoạt động.
Tuy nhiên, nhiều nền tảng mạng xã hội được cho là đã nhiều lần không chấp hành chỉ thị từ chính phủ Nepal yêu cầu đăng ký với bBộ Truyền thông và Công nghệ Thông tin. Ngày 29/09 năm ngoái, Tòa án Tối cao Nepal ra phán quyết buộc tất cả các nền tảng mạng xã hội phải đăng ký trước khi hoạt động, nhằm giúp chính quyền giám sát “những nội dung không mong muốn.”
Bộ này đã ra thông báo công khai, yêu cầu các nền tảng mạng xã hội phải đăng ký trong vòng 7 ngày nếu không muốn bị chặn ở trong nước. Một số công ty như TikTok và ứng dụng nhắn tin Viber đã đăng ký trước hạn chót, nhưng một số công ty khác vẫn phớt lờ yêu cầu. Sau khi thời hạn kết thúc, chính phủ đã cấm 26 nền tảng mạng xã hội, trong đó có Facebook, WhatsApp và Instagram của Tập đoàn Meta.
Lệnh cấm toàn diện đã làm gián đoạn việc Facebook triển khai chương trình kiếm tiền từ nội dung tại Nepal, vốn có thể giúp các nhà sáng tạo nội dung Nepal có thêm thu nhập, đồng thời gây ảnh hưởng đến nhiều doanh nghiệp trong nước phụ thuộc vào các nền tảng mạng xã hội, chẳng hạn như để quảng cáo. Lệnh cấm này cũng làm dấy lên lo ngại về tự do báo chí và truyền thông tại Nepal.
Tình trạng tham nhũng và “con ông cháu cha”
Điều đáng nói là thời điểm mạng xã hội bị cấm ở Nepal cũng trùng hợp với sự nổi lên ngày càng mạnh mẽ của một phong trào trực tuyến, nhằm phơi bày các “nepo kids” của Nepal. Theo tạp chí Time của Mỹ, thuật ngữ “nepo kids” được vay mượn từ khái niệm “nepo baby” vốn phổ biến ở Hollywood, chỉ thực trạng con cái của người nổi tiếng được hưởng cơ hội nhờ quan hệ gia đình. Nguồn gốc của từ này đến từ gốc “nepos” trong tiếng Latinh để chỉ cháu chắt.
Trong thời gian gần đây, người trẻ Nepal đã sử dụng các nền tảng như TikTok và Reddit để đăng tải hình ảnh, video về con cái của các lãnh đạo chính trị, bao gồm cả cựu thủ tướng và bộ trưởng, và cáo buộc họ dùng tiền thuế của dân cho cuộc sống xa hoa và cho các chuyến đi nước ngoài. Trong các đoạn video đó, “nepo kids” của chính trị gia Nepal xuất hiện trong các bữa tiệc, bên cạnh những chiếc xe hạng sang và những bộ đồ hàng hiệu, đan xen với hình ảnh người dân chịu cảnh sạt lở, động đất, nghèo đói triền miên, và những lao động phải rời bỏ quê hương để tìm kiếm tương lai tốt đẹp hơn nơi đất khách.
Đây cũng là căn nguyên chính của cuộc biểu tình lần này. Người dân ngày càng bất mãn với tình trạng tham nhũng tràn lan trong chính phủ. Đối với nhiều thanh niên Nepal, cuộc biểu tình này không chỉ là phản đối kiểm duyệt, mà còn là lời kêu gọi thế hệ trẻ đòi hỏi trách nhiệm giải trình trong một hệ thống chính trị thiếu minh bạch.
Người trẻ mang theo những biểu ngữ như: “KP (tên của thủ tướng), đồ ăn cắp, cút khỏi đất nước,” “Không còn tình trạng ‘con ông cháu cha,’” “Oli-Prachanda-Deuba hãy từ chức” (ám chỉ ba lãnh đạo đảng đã thay nhau giữ ghế thủ tướng suốt một thập kỷ), “Đủ rồi,” “Hãy chấm dứt tham nhũng,” và “Nepal thuộc về chúng tôi, không phải bọn tham nhũng.” Theo Tổ chức Minh Bạch Quốc Tế, Nepal đứng thứ 107/180 quốc gia trong bảng xếp hạng về tham nhũng.
Chính quyền yếu kém
Nguyên nhân thứ ba xuất phát sự hoài nghi của người dân về khả năng lãnh đạo của giới cầm quyền. Theo The Diplomat, từ khi chế độ quân chủ bị bãi bỏ năm 2008, Nepal đã trải qua 13 chính phủ khác nhau, nhưng mỗi lần lại là những gương mặt quen thuộc. Quyền lực liên tục luân chuyển giữa ba lãnh đạo: K.P. Sharma Oli thuộc đảng Cộng sản Nepal – Mác-Lênin Thống nhất (CPN-UML), Pushpa Kamal Dahal thuộc đảng Cộng sản Nepal – Mao Trung Dung (CPN-MC), và Sher Bahadur Deuba thuộc đảng Quốc Đại Nepal (NC).
Ngày 01/07/2024, hai đảng lớn nhất Nepal là CPN-UML và NC đã đạt được thỏa thuận thành lập chính phủ mới do Oli lãnh đạo. Theo thỏa thuận này, Oli và Deuba sẽ thay phiên nhau giữ chức thủ tướng, mỗi người nắm quyền 18 tháng cho đến cuộc tổng tuyển cử năm 2027.
Tuy nhiên, dù liên minh có vẻ ổn định, chính phủ vẫn chật vật trong việc cải cách bộ máy hành chính, nơi mà tình trạng quan liêu tràn lan. Điều này đã khiến các dịch vụ công bị đình trệ và làm gia tăng sự bất bình trong dân chúng. Khi liên minh mới được hình thành, các lãnh đạo đã hứa sẽ sửa đổi hiến pháp, thế nhưng tiến triển lại rất hạn chế, nên đã bị cả phe đối lập lẫn công chúng chỉ trích.
Ngoài ra, chính quyền cũng không có nhiều biện pháp giúp cải thiện kinh tế và đời sống của người dân. Theo Ngân hàng Thế giới, hơn 80% lực lượng lao động Nepal làm việc trong khu vực phi chính thức, trong khi tỷ lệ thất nghiệp lên đến 21%. Kiều hối do lao động Nepal gửi về từ nước ngoài đóng vai trò “trung tâm” trong tăng trưởng kinh tế của Nepal, nhưng lại “không chuyển hóa thành các công việc chất lượng trong nước,” nên nhiều người Nepal lại tiếp tục ra nước ngoài tìm việc, tạo ra một vòng lặp không lối thoát.
Nhân quyền bị đe doạ
Đây không phải cuộc biểu tình đầu tiên tại Nepal trong năm nay. Hồi đầu năm, các giáo viên đã đình công đòi cải cách giáo dục. Sau đó họ bị đánh đập và bắt giữ, khiến hàng chục người bị thương. Đáng chú ý, vào ngày 28/03, một cuộc biểu tình đã diễn ra với yêu cầu khôi phục chế độ quân chủ và tái lập nhà vua làm nguyên thủ quốc gia. Cuộc tuần hành này dẫn đến các vụ đụng độ bạo lực giữa lực lượng an ninh và người biểu tình, khiến hai người thiệt mạng – trong đó có một nhà báo – cùng những thiệt hại kinh tế đáng kể.
Theo The Diplomat, những điều này cho thấy tình hình nhân quyền ở Nepal đang bị đe dọa nghiêm trọng. Các nhà phân tích cảnh báo rằng những đợt đàn áp liên tiếp có thể làm xói mòn thành quả dân chủ vốn đã mong manh của Nepal. Nhiều người còn so sánh phong trào hiện nay với Phong trào Nhân dân năm 2006, khi 19 người biểu tình thiệt mạng trong 19 ngày biểu tình trên toàn quốc, bằng con số chỉ trong một ngày biểu tình lật đổ Thủ tướng Oli.
(Nguồn : Financial Times, Time, The Diplomat)
Minh Phương
Nguồn: RFI