Bữa trước chúng tôi đến phi trường Moskva để vào thăm nước Nga, bị trễ đến một giờ vì trong nhóm có một người bị giữ lại để phỏng vấn riêng. Cuối cùng mới biết lý do, vì tên anh trong sổ thông hành đọc giống tên một người Việt đã bị ghi vào danh sách những tay “khủng bố quốc tế.” Có thể thông cảm được với các nhân viên an ninh, vì người mình phần lớn họ Nguyễn như nhau, tên chỉ khác nhau cái dấu sắc, dấu huyền, Mỹ với Nga nó phân biệt sao được.
Chợt nhớ lại câu chuyện trên khi tôi đọc tin thấy phóng viên Tôn Vân Anh bị ngăn cản không được vào trông thấy mặt ông Nguyễn Tấn Dũng khi ông tới dinh thủ tướng Ba Lan, trong chuyến công du vừa qua.
Lạ thật. Thủ tướng một nước thì chắc không đời nào sợ một phóng viên, người phóng viên lại là một phụ nữ, không mang súng, không cầm dao! Nhưng theo tin của ký giả Việt Hồng trên mạng lưới Ðàn Chim Việt thì ông Nguyễn Tấn Dũng có vẻ không chịu cho ký giả Tôn Vân Anh tường thuật cảnh ông gặp thủ tướng nước Ba Lan.
Ký giả Tôn Vân Anh làm cho đài Á Châu Tự Do, đã ghi tên trước với chính quyền Ba Lan trong tư cách một nhà báo chính thức, được phép ra vào dinh thủ tướng trong dịp này. Nhưng cảnh sát gác dinh lại mời cô ra ngoài. Hỏi tại sao, họ trả lời rằng “phía Việt Nam” yêu cầu không cho cô vào. Nói đến “phía Việt Nam” khiến chúng ta cũng chạnh lòng, vì nghe như họ nói về cả nước mình chứ không phải một nhóm người nào.
“Phía Việt Nam” phải viện một nguyên cớ nào rất mạnh để yêu cầu chính phủ Ba Lan không cho nhà báo Tôn Vân Anh vào nhìn mặt ông Nguyễn Tấn Dũng. Ba Lan là một nước văn minh, họ đã sống tự do dân chủ được 17, 18 năm nay chứ không còn là một nước cộng sản nữa. Họ không thể cấm đoán các ký giả làm công việc thông tin vì một lý do tào lao, dù để chiều ý một ông khách thủ tướng. Vậy chắc là “phía Việt Nam” phải nêu lên một mối đe dọa rất nguy hiểm cho ông Nguyễn Tấn Dũng, khiến chính quyền Ba Lan bị thuyết phục. Có thể họ đưa cho người Ba Lan một bản danh sách những tay “khủng bố quốc tế” trong đó có tên cô Tôn Vân Anh!
Nhưng liệu người Ba Lan có đọc một cái tên phụ nữ như Tôn Vân Anh mà thấy giống như tên Osama Bin Laden hay không? Tiếng Ba Lan viết bằng mẫu tự La Tinh như chữ Việt, chắc ai cũng phải thấy đó là hai người khác nhau. Hình dạng cô Tôn Vân Anh hiển nhiên khác hẳn ông Bin Laden rồi. Vậy tại sao cô Tôn Vân Anh lại không được vào trông thấy mặt ông Nguyễn Tấn Dũng khi ông tới dinh thủ tướng Ba Lan?
Chỉ có thể giải thích rằng “phía Việt Nam,” tức là chính quyền cộng sản ở Việt Nam, họ sợ các nhà báo tự do, sợ nhà báo hơn là sợ bom khủng bố.
Bằng chứng: Họ không dám để cho tư nhân làm báo. Có một đảng viên cộng sản rất can đảm mới viết thư gửi cho ông Nguyễn Tấn Dũng để xin làm một tờ báo của tư nhân. Ông Lập còn xin ông Dũng cho mình kêu gọi các đồng nghiệp thành lập một “Hội Nhà Báo Tự Do Việt Nam.” Ông tự giới thiệu là “một đảng viên cộng sản, một công dân tốt, được đào tạo từ Viện Báo Chí và Tuyên Truyền của nhà nước.” Ðể coi ông Nguyễn Tấn Dũng trả lời thế nào, nhưng có thể đánh cá một ăn mười là ký giả Lê Xuân Lập sẽ chờ đợi 300 năm nữa cũng chưa được ông Dũng trả lời. Sở dĩ lấy con số 300 năm là vì một năm ở nước Congo dài bằng 300 năm ở nước mình. Ðợi 300 năm thế nào cũng được ăn Tết Congo một lần!
Nhưng người viết lá thư này to gan thật. Trong một lá thư mà ông ta đã đòi hai thứ quyền tự do, quyền làm báo tự do và quyền lập hội tự do. Ngày xưa một đảng viên khác là Tướng Trần Ðộ đã từng chỉ huy trong mặt trận tư tưởng, tuyên truyền của đảng Cộng Sản, cũng chỉ xin Ðảng cho phép ra báo tư mà đã bị tấn công tơi bời, sau cùng bị khai trừ khỏi Ðảng. Ðến lúc ông qua đời Ðảng vẫn chưa tha, cho người tới trước quan tài kể tội một lần chót, cho vui tấm lòng nhỏ nhen của các lãnh tụ.
Nhưng ông Lê Xuân Lập cũng dè dặt hơn Tướng Trần Ðộ rất nhiều; ông không lên tiếng chỉ trích chủ nghĩa hoặc chế độ cộng sản như ông tướng. Trái lại, ông nêu lên những nhược điểm của hệ thống báo chí truyền thông trong chế độ, để xin cho ông làm báo tư nhân ngõ hầu cải thiện bộ mặt cho cả chế độ cộng sản.
Ông Lê Xuân Lập nhận thấy những khuyết điểm, như, “việc tuyên truyền của báo chí chúng ta vẫn mang nặng tính một chiều… Ðọc báo, nghe đài, xem ti vi thường thấy có quá nhiều tin, nhiều bài sao chụp lại lẫn nhau… Báo chí trong nước thường chỉ nói một tiếng nói rất giống nhau thành ra không thuyết phục…” Ai cũng biết tình cảnh báo chí mà ông Lập mô tả nó đã có từ thời Stalin, Mao Trạch Ðông đến thời Hồ Chí Minh, Pol Pot, không ai trông đợi sẽ có cái gì khác. Nếu khác đã không phải là Cộng Sản.
Nhưng bây giờ chính một đảng viên cộng sản nêu lên tình trạng đó để xin tự mình làm báo lấy, không cần Ðảng lãnh đạo nữa; đây là một điều mới lạ.
Ông Lê Xuân Lập không chỉ trích chế độ, ông rất khôn ngoan, chỉ kính thưa với cấp trên là duy trì một hệ thống báo chí như vậy là… phí tiền. Trong thời kinh tế thị trường, phê bình các lãnh đạo về tư tưởng, về chủ nghĩa, về chính sách, họ không chịu nghe đâu. Nhưng nói rằng một chính sách nào đó là tốn tiền, họ hiểu ngay! Khi tất cả các báo các đài đều theo một điệu, nói cùng lời, thì nhận xét của ông Lê Xuân Lập rất đúng: “Nước ta đang tồn tại 600 cơ quan thông tấn, báo chí, cùng hàng chục ngàn nhà báo… quả là một sự lãng phí hết sức to lớn.” Có thể chỉ cần một báo, một đài cũng đủ rồi!
Tướng Trần Ðộ cũng đã qua một kinh nghiệm giống như vậy khi chính ông mất quyền tự do ngôn luận của mình. Trong lá thư gửi giới lãnh đạo đảng Cộng Sản gần 10 năm trước đây, ông Trần Ðộ nhắc đến “gần 10 bài ở báo Nhân dân, gần 10 bài ở báo Quân Ðội Nhân Dân, và một bài ở báo Sài Gòn Giải Phóng” cùng viết một chuyện như nhau. Họ cùng chụp mũ, cùng xuyên tạc và cùng mạ lị Trần Ðộ. Thuê mướn hàng chục ký giả để họ viết cùng một bài, như vậy phí tiền thật! Họ chỉ thi đua nhau xem ai chấm phẩy khéo hơn ai, nhưng trong các bài họ viết đả ông Trần Ðộ họ đều phải theo cùng một thứ kỷ luật. Không được nhắc đến tên Trần Ðộ, con người mà họ được Ðảng thuê để chửi bới. Họ cũng không cho độc giả biết các ý kiến, lý luận của ông Trần Ðộ như thế nào mà họ chỉ trích là sai. Ðó là cách làm báo đặc biệt của cộng sản, không chế độ độc tài nào bắt chước được. Vì trong các chế độ độc tài khác, lương tâm con người chưa bị giết để hy sinh cho quyền lợi của một đảng.Một đảng viên có lương tâm thế nào cũng phải thấy tình trạng báo chí tuyên truyền như trên là một điều đáng xấu hổ. Không riêng người làm báo xấu hổ, không phải chỉ các ông lãnh tụ xấu hổ. Tất cả các đảng viên cộng sản bây giờ cũng thấy để cho một quốc gia trên 80 triệu dân sống với một hệ thống báo chí, truyền thông như vậy, đó là một mối nhục, chứ không phải chỉ là một sự lãng phí mà thôi.
Cho nên chúng tôi xin chúc ký giả Lê Xuân Lập được may mắn, không phải chờ đến Tết Congo mới nhận được thư trả lời của ông Nguyễn Tấn Dũng. Muốn thuyết phục được giới lãnh đạo Ðảng ông, ông Lê Xuân Lập có thể dẫn ra một bài báo của Phan Ðăng Lưu, một ủy viên thường vụ Trung Ương Ðảng Cộng Sản Ðông Dương, đã bị Pháp giết năm 1941. Năm 1938 ông Phan Ðăng Lưu đã viết những lời biện hộ cho quyền tự do làm báo, trên tờ báo Dân Tiến, số ra ngày 10 Tháng Mười Một. Ông là đảng viên cộng sản, rất thực tế, không nêu lên các lý thuyết cao xa về những quyền tự do dân chủ. Ông chỉ nêu các lý lẽ về “tự do báo chí không bao giờ có hại cho nhà cầm quyền.” Thí dụ, 2 điều đầu tiên trong bốn lý do viết rằng:
“1. Khi các báo được tự do xuất bản thì chỉ những tờ báo có dân chúng ủng hộ mới có thể sống, còn không thì chết hoặc sống ngắc ngoải, chẳng có ảnh hưởng gì đáng sợ.
2. Một tờ báo đã sống, đương nhiên nó đại diện cho một tầng lớp dân chúng, nó diễn tả tất cả hoài vọng và chí hướng của đám dân ấy. Nhà cầm quyền muốn cai trị được hoàn thiện không thể bỏ qua những hoài vọng hoặc chí hướng của đám dân này. Tất nhiên (nhà cầm quyền) cũng cần đọc hết tờ báo ấy.”
Thử gửi bài báo này của Phan Ðăng Lưu cho các ông trong Trung Ương Ðảng coi. Họ sẽ bảo đây là lời lẽ của bè lũ phản động bị bọn xấu từ nước ngoài xúi giục! Ðảng Cộng Sản còn thì không thể có báo chí tự do. Họ sẽ “kiên định” giữ độc quyền ngôn luận, giống như phải giữ điều 4 trong hiến pháp vậy. Ngay cả một nhà báo tự do như cô Tôn Vân Anh sống ở thế giới văn minh bên ngoài mà còn bị chế độ cộng sản thò tay từ Việt Nam sang tận Ba Lan để ngăn cản không cho cô làm việc; các nhà báo nằm ở trong rọ làm sao cựa quậy được?
Ký giả Lê Xuân Lập có thể mơ ước rằng Ðảng của ông sẽ tự thay đổi, có ngày sẽ tôn trọng các quyền tự do căn bản của con người, sẽ cho phép tư nhân làm báo. Khó lắm. Những nước từ Nga sang Ðông Âu có nơi nào đảng Cộng Sản tự thay đổi được, hay phải bị dân chúng thúc đến chân tường mới nhảy? Nữ ký giả Hà Thanh Liên, một nhà báo Trung Hoa nổi tiếng hàng chục năm nay về những cuốn sách phê bình chế độ, cho là việc đảng Cộng Sản tự thay đổi rất khó, giống như “bác sĩ giỏi cũng không thể tự giải phẫu mình được.” (Người Việt; Friday, September 21, 2007)
Ngô Nhân Dụng
Thư nhà báo tự do Lê Xuân Lập gửi Nguyễn Tấn Dũng
“THƯ GỞI THỦ TƯỚNG
Kính gởi: Thủ Tướng Nguyễn Tấn Dũng
Hằng ngày theo dõi tin tức trên các phương tiện truyền thông trong nước tôi nhận thấy việc tuyên truyền của báo chí chúng ta vẫn mang nặng tính một chiều kiểu minh họa các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước như cách làm của nhiều chục năm trước đây. Chưa có một kênh thông tin mang tính chất phản biện xã hội nào thực sự hiệu quả, giúp Đảng và Chính phủ nhìn nhận một cách rõ nét hơn mọi vấn đề của cuộc sống dưới nhiều góc độ khác nhau. Đọc báo, nghe đài, xem tivi thường thấy có qúa nhiều tin bài sao chụp qua lại lẫn nhau; tính hấp dẫn, đa chiều trong thông tin chưa được thực sự coi trọng, nhiều tờ báo, nhiều chương trình phát thanh, truyền hình có rất ít đọc giả và khán, thính giả; nhiều sự vật hiện tượng của đời sống xã hội không được phản ánh một cách khách quan, khoa học; sự mất cân đối trong thông tin giữa nông thôn và thành thị ngày càng trở nên trầm trọng…Vậy mà đất nước ta lại đang tồn tại hơn 600 cơ quan thông tấn báo chí, cùng hàng chục ngàn nhà báo với hàng núi trang thiết bị hiện đại thì quả là một sự lãng phí hết sức to lớn.
Cũng bởi vì Đảng và Chính phủ luôn luôn yêu cầu báo chí phải tránh đề cập đến những đề tài nhạy cảm ví như vấn đề biên giới, vấn đề khiếu kiện đông người, vấn đề tự do, dân chủ…v.v. và v.v… nên vô tình chúng ta đã “nhường sân chơi” này cho báo chí ngoài nước làm mưa, làm gió. Đây cũng là một điểm yếu để các thế lực thù địch quốc tế có điều kiện tuyên truyền không tốt về nền dân chủ và nhân quyền ở nước ta, làm nhiễu loạn thông tin, phân tán nhân tâm của người đọc.
Trong điều kiện bùng nổ thông tin hiện nay, để chống lại sự xâm nhập thông tin từ bên ngoài (thường trái chiều với thông tin trong nước) chúng ta đang áp dụng một biện pháp hết sức thủ công là xây dựng một hệ thống an ninh mạng, lập tường lửa hoặc phá hỏng những trang tin điện tử mà ta cho là có hại. Thế nhưng kết quả thực tế là rất ít ỏi, bởi với sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ, người đọc hoàn toàn có thể dễ dàng vô hiệu hóa sự che chắn bị động đó. Sẽ chẳng có một bức tường nào có thể ngăn cấm được nhu cầu tiếp nhận thông tin chính đáng, nhiều chiều của người dân. Còn ở góc độ phản biện thì báo chí trong nước thường chỉ nói một tiếng nói rất giống nhau thành thử không mấy thuyết phục. Gần đây, với sự xuất hiện của hàng ngàn trang blog cá nhân mỗi ngày mà đa phần đều có xu hướng nói chuyện chính trị và sử dụng chế độ công chúng (public) có khả năng kết nối cao, thì việc quản lý báo chí như kiểu chúng ta đang làm đã trở nên lỗi thời và kém hiệu quả.
Để khắc phục tình trạng trên, tôi kiến nghị Nhà nước nên nhanh chóng sửa đổi Luật Báo chí hiện hành theo hướng mở rộng tự do hơn nữa có cả “lề phải” lẫn “lề trái” cho báo chí; thành lập các tập đoàn báo chí hùng mạnh theo từng vùng, từng lãnh vực hoạt động, có đại diện ở nhiều nước và vùng lãnh thổ trên thế giới; hạn chế việc đầu tư tràn lan ngân sách cho báo chí; cho phép lập thí điểm một số hãng tin tư nhân hoạt động độc lập, trong khuôn khổ pháp luật, tiến tới thực hiện xã hội hóa báo chí, Nhà nước chỉ nắm một vài cơ quan thông tấn báo chí lớn.
Thư này gởi Thủ tướng, cá nhân tôi – một Đảng viên Đảng CSVN, một công dân tốt của đất nước, được đào tạo chính quy hệ ĐH tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền quốc gia, kính xin Thủ tướng cho phép tôi thành lập một tờ báo tư nhân, đi tiên phong trong việc xã hội hóa báo chí của nước nhà.
Tôi cũng hiểu rằng chiếu theo các quy định của pháp luật hiện hành thì cá nhân không được phép ra báo, vì thế trước hết tôi xin phép Thủ tướng cho lập Hội của những người viết báo Tự do VN (bao gồm những nhà báo không làm công ăn lương cho một cơ quan, tổ chức nào và điều này là hoàn toàn hợp pháp). Từ Hội này chúng tôi sẽ tiến hành các thủ tục xin phép ra báo đúng theo quy định của pháp luật. (tôi xin gởi kèm theo đây bản Điều lệ Hội Nhà báo Tự do VN do tôi dự thảo để Thủ tướng tham khảo) Xin gởi tới Thủ tướng lời chúc sức khỏe trân trọng. Mong sớm nhận được câu trả lời từ Thủ tướng!
Biên Hòa ngày 10-9-2007
Người gởi
Lê Xuân Lập”
