Cuối tháng 12 năm 2006, Ủy ban tư vấn cho sở nhập quốc Nhật đã tổ chức một buổi hội thảo về vấn đề tại sao nghiên cứu sinh các nước tại Nhật, đặc biệt là Việt Nam, lại bỏ trốn quá đông (hơn 60% nghiên cứu sinh Việt Nam bỏ trốn) để trở thành người sống bất hợp pháp. Một phần những người bỏ trốn này qua bạn bè, người quen đã kiếm được công ăn việc làm khác có đồng lương cao hơn rất nhiều so với hãng cũ, nhưng rất nhiều người đi vào con đường phạm pháp.
Buổi hội thảo đó đã có nhận xét rằng: thật ra chẳng có ai muốn bỏ trốn, nhưng vì đồng lương quá thấp không tương xứng với công việc nặng nhọc, thuần lao động chân tay mà các nghiên cứu sinh đó đang làm. Một số trường hợp điển hình là các nghiên cứu sinh Việt Nam đang làm việc tại những xưởng may mặc ở tỉnh Aomori (cách Tokyo 600 km về hướng bắc) chỉ nhận đồng lương 370 yen/ giờ, quá thấp so với mức lương tối thiểu đã được quy định trong luật lao động. Nếu một người Nhật mới vào làm cùng một công việc đó thì lương 800 yen/ giờ. Tại một trại heo ở tỉnh Chiba (nằm sát biên Tokyo), một nghiên cứu sinh người Trung quốc đã đâm chết một nhân viên môi giới lao động vì quá bất mãn khi bị bắt làm những việc quá nặng nhọc mà đồng lương nhận được thì lại quá thấp.
Buổi hội thảo này đã đặt ra một câu hỏi là các cơ quan chức năng của Nhật có biết cái thực trạng này hay không? rồi tự trả lời rằng tất cả đều biết rõ nhưng chẳng một hãng nào bị truy tố về chuyện vi phạm luật lao động vì một lý do đó là những nghiên cứu sinh chứ không phải là người lao động thuần túy, đã gọi là nghiên cứu sinh thì đồng tiền mà họ nhận được từ công ty là tiền trợ cấp sinh hoạt chứ không phải lương bổng gì cả. Trường hợp các lao động Việt Nam được gọi là nghiên cứu sinh thì đặc biệt hơn các nước khác vì ngoài tiền lệ phí thủ tục còn phải đóng thêm một khoản tiền thế thân rất lớn 10 ngàn mỹ kim cho công ty môi giới, nếu họ trốn thì sẽ bị tịch thu số tiền thế thân đã đóng đó, nhưng chuyện này là của phía Việt Nam, chúng ta (tức là phía Nhật Bản) không đụng tới được. Tuy nhiên phải hiểu rằng khi đã phải đóng một số tiền lớn như thế thì các nghiên cứu sinh Việt Nam dễ bỏ trốn để tìm những việc làm có đồng lương khá hơn hầu mới lấy lại được vốn, đó mới chính là vấn đề mà chính phủ Nhật cần phải quan tâm.
Để bắt cầu hữu nghị với các nước, chính phủ Nhật đã đưa ra kế hoạch cho phép các công ty Nhật có cơ sở làm ăn ở nước ngoài đưa nhân viên tuyển dụng ở nước đó sang Nhật tu nghiệp một thời gian cho thuần tay nghề rồi trở về nước làm việc.
Lợi dụng chế độ nghiên cứu sinh này, các trung, tiểu xí nghiệp Nhật đã sang Việt Nam mở chi nhánh, nhưng phần lớn chỉ là một văn phòng nhỏ cho hợp lệ, rồi móc nối với các cơ quan môi giới lao động để tuyển nghiên cứu sinh. đem về Nhật làm lao động.
Do kiến nghị của Ủy ban Tư vấn này nên chế độ nhận nghiên cứu sinh vào Nhật được sửa tu chính lại vào đầu năm nay như sau: trong thời gian nghiên cứu, các hãng không được bắt nghiên cứu sinh làm việc lao động nặng nhọc dưới bất cứ một hình thức nào và trong thời gian đó nghiên cứu sinh được pháp luật bảo vệ. Công ty nào vi phạm sẽ bị phạt tiền và phạt hành chánh thật nặng cũng như không được quyền nhận nghiên cứu sinh trong vòng ba năm.
Thực chất của vấn đề là như thế, nhưng ông Vũ Minh Xuyên, phó Giám đốc Trung tâm lao động ngoài nước trực thuộc bộ Lao động-Thương binh và Xã hội nhà nước CSVN không nói rõ sự thật trong một cuộc phỏng vấn được đăng trên trang báo điện tử Tuổi Trẻ Online vào ngày 8 tháng 3 năm 2007. Ông Xuyên nói rằng: vừa qua, Trung tâm đã thí điểm một hình thức đi xuất khẩu lao động khá hấp dẫn. Với chương trình này, người lao động không phải đóng khoản phí nào. Tuy nhiên, loại hình này rất hạn chế, mỗi năm chỉ trên dưới 100 chỉ tiêu.
Tưởng cũng nên nhắc lại là cách đây trên hai năm, Tokyo đã thông báo cho Hà Nội hay rằng nếu Việt Nam không tìm cách ngăn chận việc nghiên cứu sinh bỏ trốn thì Nhật sẽ hạn chế hoặc sẽ không nhận nghiên cứu sinh Việt Nam nữa. Hà Nội không hiểu lời yêu cầu của Tokyo nên đề nghị cho họ lập văn phòng tại Nhật để kiểm soát nghiên cứu sinh Việt Nam. Lời yêu cầu này đã bị Nhật bác bỏ vì nó không những ngây ngô mà còn xúc phạm đến chủ quyền của Nhật. Làm gì có cái chuyện cho công an Việt cộng đi lùng bắt nghiên cứu sinh bỏ trốn trên đất Nhật. Nhưng thôi, trí tuệ của những người cầm quyền tại Hà Nội chỉ suy nghĩ đến đó là cùng, chẳng cần phải nói làm gì cho mệt.
