Sau cuộc đình công của hàng chục ngàn công nhân tại những xí nghiệp nước ngoài ở Sài Gòn và những vùng phụ cận, nhất là sau tết Bính Tuất hiện tượng công nhân không trở lại chỗ làm việc đã thấy rõ khiến cho các xí nghiệp này đang thiếu lao động một cách trầm trọng. Riêng về những công nhân trở lại làm việc thì phần lớn vẫn đang còn ấm ức vì những yêu sách của họ đã không được giải quyết thỏa đáng. Không phải chỉ đơn thuần về vấn đề lương bổng quá thấp mà còn cả việc đòi cải thiện chế độ lao động nữa.
Tại Việt Nam, thông thường sau mỗi dịp Tết tỉ lệ công nhân không trở lại chổ làm chừng 5% đối với những công ty có chế độ đãi ngộ tốt, còn bình thường thì từ 20% đến 30%, riêng đối với các xí nghiệp chẳng có gì gắn bó với công nhân thì tỉ lệ này có khi lên đến 50%. Đây là con số thống kê do ông Mai Đức Chính, Trưởng ban Kinh tế Chính sách của Tổng Liên đoàn Lao động nhà nước CSVN đưa ra. Ông Chính còn phân tích về việc công nhân không trở lại sở làm một cách quanh co, không dám đề cập đến những nổi ấm ức của người lao động như sau: Nhiều địa phương đang mở ra các khu công nghiệp. Mặc dù lương căn bản ở đó thấp hơn thành phố Sài Gòn, nhưng việc ‘‘Ly nông bất ly hương (bỏ nghề nông chứ không rời xa quê hương)’’ làm cho công nhân không tốn tiền thuê nhà trọ, lại được ăn ở sinh hoạt chung với gia đình, vừa tình cảm lại đỡ tốn kém, nên nhiều trường hợp công nhân chỉ trở lại công ty để làm thủ tục xin thôi việc. Còn các doanh nghiệp mới đầu tư vào các địa phương sẵn sàng thu nhận công nhân vì đỡ tốn công sức đào tạo.
Công ty khởi đầu cuộc đình công của công nhân trong đợt này là Freetrend Industry hiện thiếu lao động một cách trầm trọng và đang tuyển thêm cả ngàn lao động, công ty Furukawa của Nhật cũng cần tuyển thêm 1000 công nhân. Tổng giám đốc công ty Nissei Electrics, chuyên sản xuất dây điện cáp, đóng tại khu chế xuất Linh Trung 1 (Thủ Đức) cho biết công ty đang cần thêm 800 công nhân và đã nhờ các trung tâm giới thiệu việc làm của nhà nước tuyển dùm, nhưng đến nay mới chỉ được 40 công nhân. Tổng giám đốc này khẳng định rằng ở Việt Nam không thiếu công nhân lao động, nhưng vì nhiều nguyên nhân mà trong đó, quan trọng nhất là việc chưa có một chiến lược phân bố lao động hợp lý bởi nhiều luật lệ khó hiểu và kỳ cục về hộ khẩu. Các xí nghiệp nước ngoài khác cũng đang lần lượt nhờ Công đoàn Lao động nhà nước đăng tin tìm người làm việc. Về phần các xí nghiệp quốc doanh hay công ty có vốn đầu tư trong nước do mức lương quá thấp nên tình trạng thiếu công nhân còn thê thảm hơn Công ty giày Khải Hoàn (100% vốn trong nước) cho biết cần tuyển thêm 4500 công nhân mới đáp ứng đơn đặt hàng. Công ty đã cho nhân viên đi khắp các tỉnh miền Tây tuyển dụng mà không được, mặc dù chính quyền địa phương cho biết tỉ lệ người lao động thất nghiệp không nhỏ.
Những cuộc đình công của công nhân vừa qua tại Sài Gòn và những vùng phụ cận, không đơn thuần là sự đòi hỏi tăng mức lương tối thiểu, cải thiện điều kiện lao động mà còn có nhiều ẩn số chính trị nằm bên trong. Đó là sự phân tích của báo The Economist số phát hành vào cuối tháng giêng vừa qua. Còn các nhà quan sát thì nói rằng công nhân Việt Nam từng đình công trong quá khứ, đặc biệt để phản đối những cư xử thô bạo, mất nhân phẩm của những đốc công hay nói chung chính sách của ban Giám đốc xí nghiệp ngoại quốc, nhưng tầm vóc và sự phối hợp đồng loạt của những vụ đình công vào tháng giêng vừa qua cho thấy có sự khác hẳn. Cũng theo các nhà phân tích này thì những cuộc đình công đã xảy ra không phải là nhà cầm quyền không biết trước. Chuyện giản dị là dưới một chế độ cộng sản độc tài đảng trị không có sự hiện diện của những tổ chức lao động hay công đoàn độc lập hiểu theo nghĩa quần chúng tách biệt với chính quyền. Tất cả hệ thống nghiệp đoàn tại Việt nam đều nằm trong hệ thống tổ chức do đảng cộng sản Việt Nam chỉ huy từ trên xuống dưới. Tại sao Hà Nội không ngăn chận những cuộc đình công đó?. Một lý do mà theo các nhà quan sát có thể là một vài tay trong bộ Chính trị muốn biểu diễn khả năng và quyền lực trước khi có cuộc đại hội đảng dự trù diễn ra vào tháng 4 năm nay. Mục đích có thể là làm mất mặt một số viên chức cầm đầu địa phương. Nguyễn Minh Triết, Ủy viên bộ Chính trị, Bí thư thành ủy Sàigòn, một trong những người được coi như có thể là ứng viên vào chức vụ Tổng bí thư hay Thủ tướng. Nhưng cũng có thể mục tiêu là để đánh bóng cho những tay này, tạo thêm uy thế tùy theo cách suy diễn dựa trên một số hành động nào đó. Hoặc có thể cả hai.
Cho tới nay, những vụ đình công chưa hoàn toàn yên mà chỉ còn ở quy mô nhỏ và báo chí và hệ thống truyền thanh, truyền hình tại Việt Nam cố ý không loan tin. Nhưng cái nhức đầu hiện nay của cán bộ công đoàn tại Sài Gòn là tìm đâu ra công nhân để ’môi giới’ cho các công ty nước ngoài đang thiếu hụt một cách trầm trọng sau cuộc đình công vào đầu năm. Ai đã đứng đàng sau vụ đình công và ai đứng đàng sau vụ ’thiếu hụt’ công nhân hiện nay. Đây không phải là vấn đề kinh tế mà là hệ quả của những tranh chấp chính trị trong thượng tầng lãnh đạo đảng Cộng sản Việt Nam.
