Lý Thái Hùng
Ngày 25 tháng 10 năm 2026, Serbia đã chứng kiến một bước ngoặt chính trị khi danh sách ứng viên được phong trào sinh viên hậu thuẫn giành hơn 52% phiếu bầu, chiếm đa số tại Quốc hội. Khởi đầu từ những cuộc biểu tình đòi công lý cho 16 nạn nhân thiệt mạng trong thảm họa nhà ga Novi Sad, thế hệ Gen Z Serbia đã chuyển hóa sự phẫn nộ trước tham nhũng thành một lực lượng chính trị có tổ chức, thách thức quyền lực lâu năm của cựu Tổng thống Aleksandar Vučić.
Đây là lần thứ hai trong vòng 26 năm, sinh viên Serbia đóng vai trò nổi bật trong một cuộc chuyển đổi dân chủ. Nhưng điều đáng chú ý hơn cả là họ đã tìm ra một con đường khác, từ phản kháng bất bạo động đến xây dựng lòng tin xã hội và tham gia bầu cử.
Một, từ Otpor năm 2000 đến Gen Z năm 2026: Hai thế hệ, một khát vọng dân chủ
Cuối thập niên 1990, Serbia nằm dưới quyền cai trị của Slobodan Milošević, một nhà lãnh đạo theo chủ nghĩa dân tộc độc đoán, gắn liền với những cuộc chiến tranh đẫm máu trong tiến trình tan rã Nam Tư, khiến đất nước bị quốc tế cô lập và lún sâu vào khủng hoảng chính trị, kinh tế. Trong bối cảnh ấy, năm 1998, một nhóm sinh viên thành lập phong trào Otpor (Kháng Cự).
Không có quân đội hay quyền lực nhà nước, Otpor sử dụng bất tuân dân sự, biểu tình bất bạo động và những hình thức phản kháng sáng tạo để phá vỡ tâm lý sợ hãi. Biểu tượng nắm đấm của họ trở thành dấu hiệu đoàn kết, góp phần kết nối các lực lượng đối lập. Ngày 5 tháng 10 năm 2000, hàng trăm nghìn người xuống đường tại Belgrade, buộc Milošević phải chấp nhận thất bại trong cuộc bầu cử trước đó.
Chiến thắng của Otpor trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều phong trào dân chủ bất bạo động tại Gruzia, Ukraine và những quốc gia khác.
Nhưng nền dân chủ Serbia sau năm 2000 không phát triển vững chắc. Những mạng lưới quyền lực cũ, chủ nghĩa dân tộc và tình trạng tham nhũng tiếp tục tồn tại. Từ năm 2012, Đảng Tiến bộ Serbia củng cố quyền lực, đưa Vučić trở thành nhân vật chi phối chính trường.
Hai mươi sáu năm sau, một thế hệ sinh viên mới lại xuất hiện. Nếu Otpor lấy đường phố và những trung tâm quyền lực làm cứ điểm, Gen Z Serbia khởi đầu từ khuôn viên đại học, biến giảng đường thành nơi thực hành dân chủ và xây dựng lực lượng xã hội.
Hai, Gen Z Serbia biến khuôn viên đại học thành trường học dân chủ
Ngày 1 tháng 11 năm 2024, mái che nhà ga Novi Sad đổ sập, khiến 16 người thiệt mạng. Thảm kịch làm bùng lên những nghi vấn về tham nhũng, quản lý công trình và trách nhiệm của chính quyền. Khi sinh viên tham gia tưởng niệm bị tấn công, làn sóng phản đối lan rộng khắp các trường đại học.
Phong trào không khởi đầu bằng những khẩu hiệu chính trị lớn lao, mà bằng những câu hỏi giản dị. Ai chịu trách nhiệm về cái chết của 16 người? Vì sao công chúng không được biết đầy đủ sự thật? Pháp luật có được áp dụng bình đẳng đối với những người nắm quyền?
Từ yêu cầu công lý cho các nạn nhân, sinh viên đưa cuộc tranh luận đến vấn đề căn bản hơn về trách nhiệm giải trình của nhà nước. Điểm nổi bật là tính kỷ luật và phương thức tổ chức tập thể. Sinh viên họp bàn, tranh luận, biểu quyết và phân công trách nhiệm ngay trong các trường đại học. Họ tổ chức những cuộc đi bộ, đạp xe xuyên đất nước, đến các thành phố nhỏ và làng quê để tiếp xúc với người dân.
Chính sự kiên trì ấy đã biến một phong trào sinh viên thành cuộc vận động xã hội rộng lớn, thu hút giáo viên, chuyên gia, nông dân và người lao động.
Thay vì lấy sự đối đầu làm sức mạnh, sinh viên Serbia chủ trương bất bạo động, kiềm chế trước những hành động khiêu khích và duy trì mục tiêu chung. Họ chứng minh rằng sức mạnh của một phong trào không chỉ nằm ở số người xuống đường, mà còn ở khả năng xây dựng lòng tin và tạo sự tham gia của quần chúng.
Quan trọng hơn, sinh viên không chỉ đòi hỏi dân chủ từ chính quyền. Họ thực hành dân chủ ngay trong cách tổ chức, tranh luận và quyết định công việc chung. Họ đã ý thức rằng lộ trình dân chủ không đợi đến ngày một chính phủ mới ra đời, mà bắt đầu từ khi công dân biết tự tổ chức và chịu trách nhiệm về những quyết định tập thể.
Ba, từ phản kháng đến lá phiếu: Bước trưởng thành của phong trào Gen Z
Những năm gần đây, thế giới chứng kiến sự trỗi dậy của giới trẻ trước tham nhũng, bất bình đẳng và đặc quyền chính trị. Tại Bangladesh năm 2024, phong trào sinh viên góp phần làm chính quyền Sheikh Hasina sụp đổ. Tại Nepal năm 2025, làn sóng phản kháng của Gen Z dẫn đến sự từ chức của thủ tướng. Tại Kenya, Morocco và Madagascar, giới trẻ cũng trở thành lực lượng nổi bật trong những cuộc vận động đòi cải cách.
Nhưng sự phẫn nộ không tự động tạo ra dân chủ. Một chính phủ có thể sụp đổ trong khi những cơ chế tham nhũng và mạng lưới đặc quyền vẫn tồn tại. So với một số cuộc biểu tình tại Pháp từng bị che khuất bởi bạo lực đường phố, kinh nghiệm Serbia cho thấy tầm quan trọng của kỷ luật bất bạo động và mục tiêu chính trị rõ ràng. Điều khác biệt không phải là thanh niên Serbia bất mãn hơn, mà là họ từng bước chuyển sự bất mãn thành năng lực tổ chức. Bước ngoặt quyết định lần này là lựa chọn tham gia bầu cử.
Ban đầu, sinh viên giữ khoảng cách với các đảng phái truyền thống vốn đã mất uy tín. Nhưng họ nhận ra rằng biểu tình không đủ để thay đổi cơ cấu quyền lực. Thay vì tự giành lấy những vị trí lãnh đạo, họ lựa chọn các giáo sư, chuyên gia và những công dân có năng lực, không gắn với những mạng lưới chính trị cũ, để tham gia danh sách ứng cử.
Chính sự lựa chọn sáng suốt và nỗ lực vận động bền bỉ ấy đã đưa phong trào sinh viên đến chiến thắng trong cuộc bầu cử tháng 10 năm 2026, mở ra một chương mới cho nền dân chủ Serbia. Tuy nhiên, chiến thắng tại phòng phiếu mới chỉ là bước khởi đầu của một thử thách lớn hơn, khi những người từng đấu tranh chống lại quyền lực tập trung nay phải xây dựng một bộ máy công quyền minh bạch, củng cố nền pháp quyền và chứng minh năng lực quản trị vượt lên những khiếm khuyết của chính quyền tiền nhiệm. Đây chính là bước chuyển mang ý nghĩa lịch sử, từ sức mạnh phản kháng sang bản lĩnh kiến tạo một trật tự dân chủ mới.
Bốn, từ Serbia đến Việt Nam: Những mạch ngầm xã hội đang hình thành
Serbia và Việt Nam có những điều kiện chính trị khác biệt. Serbia có cơ chế bầu cử cạnh tranh, trong khi Việt Nam vận hành dưới hệ thống một đảng. Vì vậy, kinh nghiệm Serbia không thể được sao chép máy móc. Tuy nhiên, cả hai xã hội đều cho thấy những vấn đề cụ thể trong đời sống có thể khơi dậy ý thức công dân, đặc biệt trong thế hệ trẻ.
Tại Serbia, đó là thảm kịch Novi Sad. Tại Việt Nam, những phản ứng trên mạng xã hội trước các vụ việc liên quan đến công lý, trách nhiệm công quyền và sự bất bình đẳng cũng phản ánh nhu cầu được biết sự thật và đòi hỏi giải thích minh bạch. Những tranh luận quanh vụ Nguyễn Sỹ Cương và cái chết của một thiếu nữ 18 tuổi là một trường hợp cần được xem xét trong bối cảnh ấy.
Những phản ứng này chưa nhất thiết tạo thành phong trào chính trị. Nhưng chúng có thể hình thành các mối quan tâm chung, kết nối những cá nhân trước đó ít liên hệ với nhau. Đó chính là những mạch ngầm xã hội, nơi ý thức công dân bắt đầu vượt khỏi những bức xúc riêng lẻ.
Mạng xã hội giúp thông tin lan truyền, nhưng không tự động tạo ra tổ chức hay lòng tin. Bài học Serbia cho thấy chuyển biến quan trọng chỉ xuất hiện khi những phản ứng nhất thời phát triển thành khả năng hợp tác bền vững, từ những cộng đồng nhỏ đến các hoạt động xã hội rộng lớn hơn. Đối với Việt Nam, ý nghĩa sâu xa không phải là chờ đợi một cuộc nổi dậy giống Serbia, mà là nhận diện sự trưởng thành của một thế hệ ngày càng quan tâm đến công bằng, minh bạch và trách nhiệm công dân.
***
Tóm lại, hai mươi sáu năm trước, sinh viên Serbia góp phần đánh đổ Milošević và truyền cảm hứng cho những phong trào dân chủ bất bạo động trên thế giới. Năm 2026, một thế hệ sinh viên mới lại tạo ra bước ngoặt lịch sử, lần này bằng cách kết hợp kỷ luật bất bạo động, tổ chức cộng đồng và sự tham gia vào tiến trình bầu cử.
Điều khiến Gen Z Serbia trở thành biểu tượng không chỉ là chiến thắng trước một chính quyền đã thống trị lâu năm. Đó còn là cách họ chiến thắng mà không đánh mất mục tiêu, không biến sự phẫn nộ thành thù hận và không xem quyền lực là phần thưởng riêng của những người xuống đường.
Nếu thế hệ Otpor năm 2000 chứng minh rằng người dân có thể đánh đổ một chế độ chuyên quyền bằng sức mạnh bất bạo động, thì Gen Z Serbia năm 2026 đã tiến thêm một bước, chứng minh rằng sức mạnh ấy có thể được chuyển hóa thành lá phiếu, trách nhiệm chính trị và cơ hội xây dựng một nền dân chủ mới.
Lịch sử Serbia vì thế không chỉ kể câu chuyện hai lần sinh viên làm thay đổi vận mệnh đất nước. Nó còn gửi đến thế hệ trẻ toàn cầu một thông điệp quan trọng. Dân chủ không phải là món quà được ban phát từ quyền lực. Nó trưởng thành từ ý thức công dân, sự hợp tác xã hội và khả năng biến khát vọng tự do thành những định chế có trách nhiệm.
Lý Thái Hùng
Ngày 26/10/2026
