Từ ngày 15 tháng Sáu, 2026, ở Việt Nam, một thuê bao di động đổi máy dùng SIM sẽ phải xác thực lại khuôn mặt. Nhà mạng phát hiện SIM được lắp sang thiết bị khác, rồi yêu cầu chủ thuê bao chứng minh mình là chủ thuê bao. Quá hạn, số điện thoại có thể bị chặn gọi đi, chặn nhắn tin đi, chặn hai chiều, rồi bị chấm dứt dịch vụ.
Có vẻ như đó là chuyện kỹ thuật của ngành viễn thông. Thật ra nó đụng thẳng vào đời sống. Bây giờ số điện thoại là chìa khóa ngân hàng, ví điện tử, mã OTP, hồ sơ hành chính, tài khoản mạng xã hội, công việc, quan hệ gia đình. Bị tước mất số điện thoại cá nhân trong xã hội giờ đây chẳng khác nào bị khóa mất một phần đời sống dân sự của công dân.
Công bằng mà nói, Việt Nam có vấn đề thật với SIM rác. Điện thoại lừa đảo, tin nhắn giả ngân hàng, cuộc gọi giả công an, giả tòa án, giả nhân viên điện lực, giả giao hàng, giả đủ thứ, đã thành một thứ rác độc tràn vào từng nhà. Một số điện thoại đứng tên bậy bạ có thể mở tài khoản, nhận mã xác thực, lừa chuyển tiền, mạo danh người khác. Làm sạch dữ liệu thuê bao vì vậy có lý do. Người dân cũng cần được bảo vệ trước các trò tráo SIM, chiếm số, chiếm tài khoản, vay tiền bằng giấy tờ của người khác. Chính sách đưa ra nghe có vẻ hợp lý. Một nhà nước đàng hoàng phải biết dọn cái đống rác viễn thông ấy.
Nhưng từ cái SIM sang cái mặt người là một bước rất ngắn trong cách chính quyền muốn kiểm soát tối đa người dân, bất chấp quyền riêng tư. Khi số điện thoại bị buộc vào căn cước, VNeID, cơ sở dữ liệu dân cư và khuôn mặt, nó chính là một cái thẻ công dân thu nhỏ. Người dân muốn giữ số điện thoại phải đưa mặt cho hệ thống nhận diện. Cái mặt vốn là phần riêng tư nhất, thân thể nhất, người nhất, nay thành một thủ tục hành chính. Mật khẩu lộ còn đổi được. Khuôn mặt lộ thì mang cả đời. Mà dữ liệu đã vào kho lớn thì số phận của nó nằm ngoài tay người dân. Ai giữ, ai xem, ai trích xuất, ai chia sẻ, ai chịu trách nhiệm khi rò rỉ, tất cả những câu hỏi ấy ở Việt Nam 99% chìm vào im lặng.
Chỗ đáng sợ của chính sách này nằm ở thói quen mà nó tạo ra. Người dân quen dần với việc muốn dùng một dịch vụ thiết yếu thì phải nộp thêm một mảnh thân thể mình, tức là gương mặt, cho bộ máy. Hôm nay là giữ số điện thoại. Mai có thể là tài khoản mạng xã hội, ví điện tử, vé tàu, vé máy bay, dịch vụ công, thẻ ngân hàng, camera ngoài phố.
Sự kiểm soát ấy mở rộng từ từ, mỗi lần thêm một chút, mỗi chút đều có lý do nghe rất tử tế. Chống lừa đảo. Bảo vệ người dân. Làm sạch dữ liệu. Bảo đảm an ninh. Những chữ ấy, khi đi qua miệng một nhà nước luôn muốn nhìn sâu hơn vào đời sống của dân, rất có thể trở thành cái cớ để chọc thẳng vào những vùng riêng tư nhạy cảm nhất của mỗi người.
Nhìn ra ngoài một chút sẽ thấy khác biệt nằm ở cái phanh, chứ chưa hẳn ở cái xe. Pháp yêu cầu định danh khi mua SIM, nhưng dữ liệu cá nhân, nhất là dữ liệu sinh trắc, nằm dưới luật bảo vệ dữ liệu rất chặt của châu Âu. Singapore quản SIM trả trước nghiêm, giới hạn số SIM, kiểm tra giấy tờ kỹ. Philippines bắt buộc đăng ký SIM và từng tranh cãi nhiều về selfie, bảo mật dữ liệu. Mỹ nhìn chung chưa có cơ chế liên bang buộc toàn dân đăng ký SIM trả trước bằng khuôn mặt. Trung Quốc đi xa nhất với tên thật, quét mặt, tài khoản mạng, ngân hàng, camera và dữ liệu công dân nối vào một mạng kiểm soát khổng lồ. Việt Nam chưa cần giống hệt Trung Quốc mới đáng lo. Chỉ cần cùng đi theo cách thức ấy, xã hội đã phải giật mình.
Một chính sách chống lừa đảo chỉ đáng tin khi nó đi cùng quyền tự vệ của người dân trước chính nhà nước. Ở Việt Nam, người dân giao dữ liệu rất nhiều, nhưng gần như chẳng có quyền thật sự để hỏi lại. Báo chí không có vị trí độc lập để điều tra đến cùng. Tòa án không có năng lực thể chế để chặn lạm quyền. Cơ quan bảo vệ dữ liệu không đủ thẩm quyền để khiến bộ máy hành chính phải e dè. Doanh nghiệp viễn thông sống nhờ giấy phép, nên cuối cùng vẫn phải nghe lệnh nhà nước nhiều hơn bảo vệ khách hàng. Trong một hoàn cảnh như vậy, mỗi lần nhà nước đòi thêm dữ liệu, người dân có thêm lý do để bất an.
Cái SIM bé xíu sẽ không còn là chuyện bé xíu nữa. Nó là điểm kết nối giữa công nghệ tư bản, quyền lực nhà nước và đời sống công dân. Chống SIM rác là việc cần làm. Nhưng cột chặt hình ảnh khuôn mặt của người dân vào số điện thoại cho bất cứ mọi giao dịch dân sự nào cũng là chuyện thật đáng sợ. Một xã hội tự do không thể để quyền riêng tư của con người bị hi sinh quá dễ dàng dưới danh nghĩa an ninh.
Khi muốn giữ một số điện thoại cá nhân mà buộc phải chường mặt ra cho cả hệ thống kiểm soát, người dân cần phải hiểu rằng mình đang bị ép phải trả một cái giá đắt hơn nhiều so với vài phút của cái gọi là “xác thực trên màn hình.”
— tino
Nguồn: FB Tino Cao
