Tư Tiếu Nguyễn Hữu Quang
Sáng nay phi xe vào sở, đang dừng đèn đỏ thì điện thoại rung “ting” một phát. Liếc qua thấy thằng bạn thân nhắn đúng một câu lạnh gáy:
“Chuẩn bị 15 triệu đi!”
Tôi giật mình nghĩ là con nó bị bắt cóc, tai nạn hay là bản thân nó vướng vào banh bóng thua độ. Vội tấp xe vào lề mở đọc tiếp thì thấy nó nhắn:
“Đưa lên Phây ngay! Mỗi đứa chịu phạt 15 triệu. Tổng cộng 30 triệu (1). Vì tao vừa nghe được một câu đồng dao mới toanh trong quán cà phê đêm qua…”
Rồi nó gửi tiếp:
“Ở đâu cũng thấy Lý Thông
Đi đâu cũng gặp Nhãn Lồng Hưng Yên…”
Tôi đọc xong cười sặc. Nhưng cười xong lại thấy hơi lạnh sống lưng.
Hóa ra thằng bạn tôi vừa làm một việc cực kỳ nguy hiểm: Nó “tổng hợp tư liệu liên ngành.” Mà thời nay, tổng hợp tư liệu còn nguy hiểm hơn tàng trữ ma túy.
Cậu ta gom cả năm bài báo như năm cánh vàng sao từ “5 gốc vũ trụ chính trị” khác nhau rồi ráp lại thành một câu chuyện hoàn chỉnh: Một FB từ lề đảng (2) / Một phóng sự từ “phản động BBC” (3)/ Một bản tin khác từ “khúc ruột ngàn dặm” (4)/ Một câu đồng dao đêm qua/ Và cuối cùng là phóng sự từ báo Công an (5).
Như năm nhân chứng đứng ở năm góc sân nhưng vô tình cùng chỉ tay về một hướng. Mà cái hướng ấy lại dẫn tới… truyện cổ tích Việt Nam thời hiện đại.
***
Chuyện bắt đầu từ vụ hai nghi phạm bị bắt trong vụ ám sát một tay giang hồ người Úc ở Sài Gòn (6).
Trong khi đó, theo báo Khmer Times và nhiều nguồn khác, chính cảnh sát Campuchia là bên bắt được hai nghi phạm khi chúng chạy sang Phnom Penh (7).
Người ta còn mô tả khá cụ thể rằng phía Campuchia phát hiện, truy xét rồi khống chế các đối tượng.
Nhưng kỳ lạ thay, cùng thời gian ấy, báo chí Việt Nam bắt đầu chạy tin theo hướng khác. Công an TP.HCM được tuyên dương, khen thưởng “xuất sắc,” chiến công rực rỡ, phá án thần tốc, phối hợp quốc tế hiệu quả, lập công vang dội (8).
Đọc tới đây tôi bỗng nhớ truyện Thạch Sanh. Ngày xưa, sau khi Thạch Sanh chém chết chằn tinh, ai là người ra nhận công?
Lý Thông.
Sau khi Thạch Sanh cứu công chúa, ai là người mặc áo gấm vào cung lĩnh thưởng?
Vẫn là Lý Thông.
Còn Thạch Sanh?
Ngồi gốc cây đa.
Thổi niêu cơm nhỏ.
Chờ thiên hạ nhớ ra sự thật.
***
Cái tài của Lý Thông không nằm ở sức mạnh.
Nó nằm ở kỹ năng “đứng đúng vị trí khi chia công trạng.”
Đó là một loại năng lực chính trị đặc biệt.
Thời phong kiến có Lý Thông cá nhân.
Thời hiện đại có cả… hệ sinh thái Lý Thông.
Người làm thì ít. Người nhận huân chương thì nhiều. Họ không chỉ ngồi ở gốc CÂY ĐA LÀNG HƯNG YÊN nói dối như CUỘI! Họ lan tỏa khắp cả nước, nay mai còn “hô biến” thành các xã – phường xã hội chủ nghĩa, theo ý chỉ của “hoàng thương” họ TÔ!
Người đã và sẽ đổ máu ở biên giới thì ít ai nhớ. Người đứng trên các hội trường đọc báo cáo thì lên truyền hình.
Người phát hiện sai phạm thì bị kiểm điểm, phạt tiền, ít nhất 30 triệu. Thậm chí bị tù đày. Và những người “chỉ đạo xử lý” thì thành các anh hùng các lực lượng vũ trang.
Nhiều năm nay dân gian đã quen với kiểu vận hành ấy nên mới sinh ra cả một nền văn hóa châm biếm rất đặc biệt.
Ngày xưa người ta kể chuyện Trạng Quỳnh để cười vua quan.
Ngày nay dân mạng chế các mẩu chuyện tương tự để cười… các “Lý Thông thời số hóa.”
***
Điều thú vị là lần này “Thạch Sanh” lại không phải người Việt.
Theo các nguồn báo chí quốc tế và cả cộng đồng người Việt hải ngoại, phía Campuchia mới là bên trực tiếp bắt nghi phạm.
Nếu đúng như trên thì câu chuyện bỗng trở nên cực kỳ trớ trêu.
Vì suốt nhiều năm, truyền thông chính thống Việt Nam vẫn thường mô tả Campuchia như một quốc gia yếu kém, lộn xộn, tham nhũng, năng lực hành pháp thấp.
Ấy vậy mà trong vụ này, “người em yếu kém” lại là bên xắn tay bắt hung thủ. Còn bên kia thì “thằng anh” đã nhanh chân “hớt tay trên” ở khâu… nhận bằng khen.
Tình tiết ấy làm người ta nhớ đến mấy đoàn phim cổ trang Trung Quốc: Quân lính ngoài sa trường chết như rạ, nhưng công lao cuối cùng thường chảy hết về phủ thái giám trong triều.
***
Cái đáng nói hơn không phải chỉ là một vụ “cướp công.”
Mà là tâm lý xã hội và hệ sinh thái của ĐCSVN đứng phía sau nó.
Một xã hội mà ở đó, ai cũng muốn làm người báo công. Không ai muốn làm người gánh trách nhiệm.
Ai cũng muốn xuất hiện trên màn ảnh để được tuyên dương. Không ai muốn xuất hiện trong các biên bản kiểm điểm.
Thì dần dần, năng lực thật sẽ bị thay thế bằng nghệ thuật kể công.
Người ta không còn hỏi: “Ai làm?”
Mà hỏi: “Ai được quyền nhận là mình làm?”
Đó mới là bi kịch.
***
Ngày xưa, truyện cổ tích Việt Nam vẫn còn có hậu: Lý Thông cuối cùng bị sét đánh chết. Thạch Sanh được minh oan. Tiếng đàn công lý cuối cùng vang lên.
Nhưng truyện cổ tích thời nay khác lắm.
Các Thạch Sanh đang ngồi trong nhà đá. Còn Lý Thông giờ đây không hề đơn độc tồn tại một mình. Họ đi thành hệ thống.
Có bộ phận truyền thông.
Có loa phường dư luận.
Có đội ngũ tung hô.
Có quy trình thi đua khen thưởng.
Có cả nghệ thuật “định hướng nhận thức.”
Và nay mai họ sẽ sống trong các khu biệt thự có sân golf, hưởng gió mát từ hai bờ đê Sông Hồng.
Nên nhiều khi Thạch Sanh còn chưa kịp lên tiếng thì hồ sơ các vụ án đã đóng dấu đỏ xong rồi.
***
Bạn tôi nhắn thêm một câu trước khi ngắt điện thoại:
“Mày thấy chưa? Thời nay, nếu Thạch Sanh sống lại chắc cũng phải mở Facebook để thanh minh.”
Tôi đọc xong mà không biết nên cười hay nên thở dài.
Ngoài đường, đèn xanh bật lên.
Dòng xe lại lao đi như chưa có chuyện gì.
Chỉ có câu đồng dao kia cứ lởn vởn trong đầu:
“Ở đâu cũng thấy Lý Thông
Đi đâu cũng gặp Nhãn Lồng Hưng Yên.”
Và bất giác, tôi muốn ngửa mặt hỏi người đã đi xa từ rất lâu:
“Ông Hồ ơi, có biết không (ở xã hội Việt Nam và ĐCSVN ngày nay)
Thạch Sanh thì ít, Lý Thông lại nhiều!!!”
—
Tham khảo:
(2) https://www.facebook.com/reel/1772668703786509 (Sáng nay (26/5), Trung tướng Mai Hoàng, Giám đốc Công an TP Hồ Chí Minh họp báo…)
(3) https://www.bbc.com/vietnamese/articles/cx21xwz5vzdo (Thông tấn xã Campuchia khẳng định cảnh sát nước này bắt nghi phạm vụ thanh toán băng đảng Úc ở TP HCM)
(6) https://www.bbc.com/vietnamese/articles/cp8pl2gx3rdo (Vụ ám sát thủ lĩnh băng đảng Úc ở TP HCM: Hai nghi phạm bị cảnh sát Campuchia bắt – theo báo Khmer Times)
