KS Nguyễn Ngọc Bảo
Dưới đây là phân tích khách quan, dựa trên đặc điểm cấu trúc quyền lực, ý thức hệ, kinh tế – xã hội và cách thức vận hành thực tế của hai chế độ, chế độ thần quyền Iran và chế độ độc tài đảng trị CSVN.
I. Điểm chung
Cả hai chế độ đều thuộc loại chế độ độc tài hiện đại và có nhiều đặc điểm giống nhau:
1. Quyền lực tập trung cao độ
– Iran: Lãnh tụ tối cao (Supreme leader) nắm quyền tuyệt đối.
– Việt Nam: Tổng Bí thư đảng Cộng Sản Việt Nam là trung tâm quyền lực thực tế (dù trên danh nghĩa là “lãnh đạo tập thể”).
2. Kiểm soát toàn diện xã hội và nhà nước
– Cả hai đều kiểm soát chặt chẽ hệ thống tư pháp, lập pháp, truyền thông, giáo dục, văn hóa, xã hội dân sự và lực lượng vũ trang.
– Sử dụng bộ máy an ninh – tình báo mạnh (IRGC + Basij ở Iran; công an, quân đội và các lực lượng dân quân tự vệ ở Việt Nam).
3. Tham nhũng hệ thống và tài sản bất chính của giới lãnh đạo
– Cả hai đều tồn tại “đế chế kinh tế” của giới tinh hoa (bonyad và Setad ở Iran; các tập đoàn nhà nước, doanh nghiệp sân sau các lãnh đạo đảng CS ở Việt Nam).
– Lãnh đạo và người thân cận thường kiểm soát khối tài sản khổng lồ qua cơ chế đặc quyền.
4. Tuyên truyền và kiểm soát tư tưởng
– Sử dụng hệ tư tưởng chính thức để hợp thức hóa quyền lực (Hồi giáo Shia ở Iran; chủ nghĩa Marx-Lenin + tư tưởng Hồ Chí Minh ở Việt Nam).
– Đàn áp mạnh các tiếng nói đối lập, biểu tình và truyền thông độc lập.
5. Chính sách đối ngoại chống Hoa Kỳ và phương Tây
– Cả hai đều coi Hoa Kỳ là kẻ thù chính, đồng thời tìm cách liên minh hoặc hợp tác với Nga và Trung Quốc để cân bằng.
6. Sử dụng lực lượng vũ trang làm công cụ chính trị
– Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC ) ở Iran và Quân đội nhân dân và Công an nhân dân ở Việt Nam đều có vai trò kép: Bảo vệ chế độ và tham gia kinh tế.
II. Điểm khác biệt
|
Lãnh vực |
Iran (thần quyền) |
Việt Nam (độc đảng Cộng sản) |
|
Mức độ tham nhũng (CPI) |
Rất cao (23/100), gần như không cải thiện |
Cao nhưng thấp hơn Iran (41/100), có xu hướng cải thiện nhẹ |
|
Hình thức tham nhũng chính |
Đạo tặc (kleptocracy*) tập trung: Lãnh tụ tối cao và IRGC kiểm soát bonyad/Setad, tịch thu tài sản, bán dầu bóng tối |
Tham nhũng phân tán + tập trung: Thất thoát qua FDI, DNNN, dự án đầu tư công, “sân sau” quan chức, cướp đoạt tài sản của người khác |
|
Quy mô tài sản giới tinh hoa |
Khổng lồ, công khai hơn (Setad kiểm soát hàng chục phần trăm (%) nền kinh tế) |
Rất lớn nhưng được che giấu kỹ hơn, chủ yếu qua người thân và các công ty bình phong |
|
Chiến dịch chống tham nhũng |
Hiếm, mang tính hình thức hoặc thanh trừng phe phái; lãnh đạo tối cao ít bị động đến |
Mạnh mẽ (“đốt lò” dưới thời Nguyễn Phú Trọng): xử lý nhiều quan chức cấp cao (Đinh La Thăng, Trịnh Xuân Thanh…), thu hồi tài sản. Mục tiêu triệt hạ đối thủ chính trị |
|
Tính minh bạch và xử lý |
Thấp, ít công khai chi tiết |
Cao hơn tương đối: Xét xử một số vụ lớn, thu hồi tài sản, nhằm răn đe phe đối thủ |
|
Liên quan tôn giáo/ quyền lực |
Tham nhũng gắn với tôn giáo (bonyad “từ thiện” dưới quyền lãnh tụ) |
Tham nhũng gắn với ý thức hệ và quyền lực đảng, ít màu sắc tôn giáo |
|
Tác động đến dân chúng |
Gây khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng, biểu tình thường xuyên |
Gây bất mãn sâu rộng vì bất công xã hội, sách nhiễu người dân, luật lệ tùy tiện nhưng kinh tế vẫn tăng trưởng nhờ hội nhập quốc tế |
*) Kleptocracy là một hình thức chính phủ trong đó các nhà lãnh đạo, hay những kẻ tham nhũng, lạm dụng quyền lực để chiếm đoạt tài nguyên nhà nước và tài sản cá nhân của người dân, thường rửa tiền thông qua các tài khoản ở nước ngoài và bất động sản nước ngoài.
III. Tóm tắt
Điểm chung chủ yếu nằm ở cơ chế độc tài, kiểm soát chặt chẽ xã hội, tham nhũng có hệ thống và chống phương Tây. Cả hai đều là những chế độ phi dân chủ, sử dụng bộ máy nhà nước để thu tóm công quỹ, duy trì quyền lực của một nhóm tinh hoa.
Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở nguồn gốc hợp thức hóa quyền lực:
– Iran là thần quyền (quyền lực xuất phát từ thượng đế qua Lãnh tụ tối cao).
– Việt Nam là ý thức hệ chính trị (quyền lực xuất phát từ đảng Cộng sản, được coi/tự phong là “người đại diện chân chính của giai cấp công nhân và nhân dân”(sic)).
Vì vậy, cách thức đàn áp, tuyên truyền và thích ứng với thế giới bên ngoài của hai chế độ có sự khác biệt khá rõ: Iran cứng nhắc và mang tính tôn giáo hơn, trong khi Việt Nam linh hoạt và thực dụng hơn về kinh tế – đối ngoại, che dấu các thủ đoạn đánh lừa dư luận thế giới, đàn áp người dân.
