Chủ tịch UBND TP.HCM vừa đặt một câu hỏi đáng suy nghĩ: Vì sao chỉ trong 7 tháng đã có hơn 38.800 doanh nghiệp của thành phố rút khỏi thị trường?
Nhìn rộng ra cả nước, đây không phải chuyện riêng của TP.HCM. Năm 2023 có khoảng 172.600 doanh nghiệp rút khỏi thị trường. Năm 2024 gần 198.000. Năm 2025 hơn 227.000. Chỉ sáu tháng đầu năm nay đã có thêm khoảng 151.000 doanh nghiệp rút lui.
Doanh nghiệp có sinh có tử là chuyện bình thường. Quản trị kém, đầu tư sai, làm ra sản phẩm không ai mua thì phải rời thị trường. Nhưng khi số doanh nghiệp rút lui tăng liên tục qua nhiều năm, khó có thể giải thích tất cả bằng hai chữ “sàng lọc.”
Vậy họ đang gặp chuyện gì?
Báo cáo PCI 2025 của VCCI cho một câu trả lời khá rõ: 60,2% doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm khách hàng, tăng mạnh so với năm trước và trở thành nỗi lo lớn nhất.
Nói đơn giản là hàng làm ra khó bán. Thiếu vốn còn có thể vay, chi phí cao còn có thể tìm cách cắt. Nhưng cửa hàng không có khách, nhà máy không có đơn hàng thì duy trì để làm gì?
Đúng lúc hàng khó bán thì tiền lại đắt. Lãi suất cho vay thả nổi ở một số khoản đã lên 14-15%, thậm chí 15-16%/năm. Vay 10 tỷ đồng với lãi suất 15%, mỗi năm riêng tiền lãi đã 1,5 tỷ đồng.
CPI bình quân bảy tháng đã tăng 4,39%, khá sát mục tiêu khoảng 4,5%, nên dư địa kéo mạnh lãi suất xuống cũng không rộng.
Ở đầu kia là người mua hàng. Việc làm và thu nhập của một bộ phận người dân còn bấp bênh, nên họ dè sẻn hơn. Sức cầu yếu đi thì khó khăn cuối cùng lại hiện lên trong sổ bán hàng của doanh nghiệp.
Song, có một vấn đề đáng lo hơn: Doanh nghiệp ngại bỏ tiền ra làm ăn.
Trong cuộc gặp của thủ tướng với cộng đồng doanh nghiệp, Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng cho biết, từ gần 900 ý kiến của các tập đoàn, doanh nghiệp và hiệp hội, VCCI đã tổng hợp thành 53 nhóm vướng mắc thuộc 10 lĩnh vực.
Điều ông Hùng nhấn mạnh đầu tiên là “sự bất định của thể chế đang trở thành một loại chi phí vô hình nhưng rất lớn.”
Có những lúc văn bản cũ đã bị bãi bỏ nhưng văn bản thay thế chưa có hiệu lực. Pháp luật thay đổi với tần suất cao trong khi quá trình chuyển tiếp không đủ trơn tru. Doanh nghiệp rơi vào tình thế rất khó: Tuân thủ cái cũ thì vướng, không tuân thủ lại có thể bị coi là vi phạm.
Phát biểu ấy hàm chứa một điều đáng lo hơn chuyện thủ tục: Người dân có thể đang sợ làm ăn buôn bán.
Rủi ro pháp lý, như chính người đứng đầu VCCI cảnh báo, đang trở thành một nỗi lo lớn của doanh nghiệp.
Sau nhiều vụ án kinh tế lớn trong vài năm qua, câu hỏi không chỉ là xử lý người vi phạm – việc đó đương nhiên phải làm – mà còn là người làm ăn bình thường có đủ tin rằng nếu mình làm đúng thì sẽ an toàn hay không.
Khi đó, câu hỏi trước một dự án mới không chỉ còn là “có lãi không?”, mà có thể đã trở thành “có nên làm không?”
Chưa hết. Ở Việt Nam, có khi làm doanh nghiệp đã khó, đến lúc không làm nổi nữa thì đóng cửa cũng khó.
Hiện có 291.962 doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất giải thể. Có khoảng 638.000 hộ kinh doanh không hoạt động tại địa chỉ đăng ký nhưng còn nợ thuế.
Những con số ấy cho thấy không chỉ chuyện sống còn khó, mà muốn rời thị trường cho đàng hoàng cũng không dễ.
Và từ đây có một câu hỏi khó hơn: Ai phải chịu trách nhiệm khi mỗi năm có xấp xỉ 200.000 doanh nghiệp rời thị trường?
Tất nhiên không thể bắt Nhà nước chịu trách nhiệm cho mọi doanh nghiệp thất bại. Quản trị tồi, đầu tư sai, làm ra sản phẩm không ai mua thì doanh nhân phải chịu mất tiền. Đó là thị trường.
Nhưng môi trường kinh doanh lại là sản phẩm của chính sách.
Nếu thủ tục, quy định chồng chéo, chính sách thay đổi hay những chi phí do chính sách tạo ra góp phần đẩy doanh nghiệp khỏi thị trường, thì câu hỏi trách nhiệm không thể chỉ dừng ở ông chủ doanh nghiệp.
Việt Nam đặt mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2030. Nếu các địa phương được giao chỉ tiêu về số doanh nghiệp được sinh ra, cũng nên có trách nhiệm giải trình khi quá nhiều doanh nghiệp phải rời cuộc chơi.
Muốn có 2 triệu doanh nghiệp đến 2030, trước hết phải làm cho người đang kinh doanh còn muốn kinh doanh, người thất bại có thể làm lại, và người có tiền còn dám đem tiền đi đầu tư.
Nguồn: FB Hoàng Tư Giang
