Sân bay Trung Quốc tại Lào
Theo thông báo của Bộ Quốc phòng Trung Quốc, Trung tâm Huấn luyện và Hỗ trợ chung Trung Quốc-Lào cùng Học viện Hàng không Hữu nghị Trung Quốc-Lào đặt tại sân bay Ban Keun, cách thủ đô Viêng Chăn của Lào khoảng 30 dặm (48 km), đã chính thức đi vào hoạt động từ ngày 29/9.
Còn theo hãng tin Reuters, hình ảnh vệ tinh cho thấy hoạt động xây dựng đã bắt đầu từ năm 2025.
Bộ Quốc phòng Trung Quốc cho biết, các cơ sở này được xây dựng nhằm hỗ trợ Lào trong công tác đào tạo phi công không quân. Thông tin về Không quân Quân đội Nhân dân Lào còn khá hạn chế, nhưng công ty tình báo nguồn mở Janes ước tính lực lượng này đang vận hành 5 máy bay huấn luyện cơ bản SAIC LE500 và 4 máy bay huấn luyện phản lực nâng cao Yakovlev Yak-130UTS.
Sự hiện diện quân sự của Trung Quốc trên toàn cầu vẫn ít hơn rất nhiều so với Mỹ. Tuy nhiên, năm 2017, Bắc Kinh đã mở và công khai thừa nhận căn cứ quân sự ở nước ngoài đầu tiên – một căn cứ logistics tại Djibouti, nơi Trung Quốc duy trì lực lượng thường trực.
Đến năm 2025, Trung Quốc tiếp tục mở một trung tâm huấn luyện và hỗ trợ chung tại Căn cứ Hải quân Ream ở Campuchia, nằm trên Vịnh Thái Lan. Tuy nhiên, Campuchia khẳng định không có quân nhân hay tàu chiến Trung Quốc được triển khai thường trực tại đây. Các tàu chiến của những nước khác, trong đó có Hải quân Mỹ, cũng từng tới Ream.
Liên quan đến vấn đề này, chúng ta có thể tham khảo bài viết của Tiến sĩ Hunter Marston, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á của Viện Lowy, lưu ý rằng thông tin về cơ sở quân sự mới do Trung Quốc tài trợ tại Lào nhằm đào tạo phi công cho không quân nước sở tại đang làm dấy lên những câu hỏi về việc liệu nơi đây có trở thành một căn cứ quân sự thực thụ của Bắc Kinh hay không, và cơ sở này sẽ giúp họ khuếch trương ảnh hưởng ra toàn khu vực đến mức nào?
Sự phụ thuộc của Lào vào Bắc Kinh
Lào là một quốc gia thu nhập thấp. Không quân của Lào hiện có quy mô nhỏ, vận hành một số lượng hạn chế máy bay do Trung Quốc và Nga sản xuất. Theo nhận định của các nhà quan sát, những diễn biến tại Ban Keun không phải là điều quá bất ngờ nếu nhìn vào quá trình mở rộng nhanh chóng ảnh hưởng của Trung Quốc tại Lào trong khoảng 2 thập niên qua.
Lào ngày càng phụ thuộc vào nguồn vốn đầu tư và tài chính từ Trung Quốc. Các nhà phê bình thường cáo buộc Bắc Kinh theo đuổi chiến lược ngoại giao “bẫy nợ.” Trong khuôn khổ sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), Trung Quốc đã cho Lào vay số tiền trị giá hàng tỷ USD để phát triển hạ tầng năng lượng và các tuyến đường sắt tốc độ cao với kỳ vọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nợ công của Lào năm 2025 tương đương khoảng 81% GDP, trong đó Trung Quốc là chủ nợ song phương lớn nhất.
Mối quan tâm càng được đẩy lên cao khi ngày 6/10, một bản tin trên trang Reuters phân tích lại các hình ảnh vệ tinh cho thấy khoảng 8 máy bay huấn luyện kiêm tấn công hạng nhẹ K-8 cùng hơn 20 phương tiện hỗ trợ xuất hiện tại sân bay. K-8 là dòng máy bay huấn luyện phản lực 2 chỗ ngồi do Trung Quốc và Pakistan hợp tác phát triển, được thiết kế chủ yếu để đào tạo phi công quân sự, đồng thời có thể đảm nhiệm một số nhiệm vụ tác chiến hạng nhẹ khi cần thiết.
Trong bối cảnh hoạt động xây dựng tại Ban Keun vẫn tiếp tục được đẩy nhanh, các chuyên gia quốc phòng và ngoại giao đang theo dõi sát sao xem cơ sở này có được bổ sung thêm hạ tầng và năng lực mới trong thời gian tới hay không.
Những ẩn số cần được giải mã
Các sĩ quan Quân đội Nhân dân Lào khẳng định sân bay quân sự mới đang được xây dựng ở phía Bắc thủ đô Viêng Chăn chỉ là cơ sở đào tạo phi công cho lực lượng không quân. Theo họ, đó là lý do Trung Quốc xây dựng đường băng dài tại đây từ cuối năm 2025. Tuy nhiên, các chính phủ phương Tây và các đồng minh châu Á của nước này không hoàn toàn tin vào lời giải thích này.
Thông báo ngày 29/9 về việc Trung Quốc và Lào đã thành lập cái mà họ gọi là “trung tâm hỗ trợ chung” tại Ban Keun – địa điểm từng là một sân bay của Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) trong Chiến tranh Việt Nam – đã khiến một số nhà phân tích lo ngại rằng Lào có thể đã mở đường cho việc thiết lập căn cứ không quân đầu tiên của Trung Quốc tại khu vực Đông Nam Á lục địa.
Theo phân tích của một số người thạo tin, đó sẽ là bước tiến lớn với Trung Quốc, quốc gia hiện chỉ có một căn cứ quân sự ở nước ngoài của riêng mình, trung tâm hậu cần ở Djibouti, cho phép hải quân của Trung Quốc hoạt động gần các tuyến đường biển mà nước này sử dụng để vận chuyển hàng hóa sang châu Âu. Một căn cứ hải quân khác ở Campuchia được vận hành chung với hải quân Campuchia. Thiết bị của Trung Quốc ở đó cũng có thể phục vụ hoạt động tình báo tín hiệu, theo dõi lực lượng Mỹ hoạt động từ căn cứ không quân U-Tapao gần đó ở Thái Lan, đồng minh của Mỹ. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ Trung Quốc muốn gì với một căn cứ không quân chỉ cách biên giới phía Nam nước này khoảng 300km.
Hiện tại, chưa rõ có bao nhiêu binh sĩ hoặc máy bay đang hiện diện tại Ban Keun. Tuy nhiên, nếu Trung Quốc muốn đặt căn cứ ở Lào, chính phủ nước chủ nhà khó có thể phản đối. Là một trong những quốc gia nghèo nhất Đông Nam Á, Lào đang nợ Trung Quốc khoảng 5 tỷ USD, tương đương khoảng 30% GDP. Phần lớn khoản nợ này bắt nguồn từ những quyết định đầu tư sai lầm vào các đập thủy điện và tuyến đường sắt cao tốc đến thành phố Côn Minh ở miền Nam Trung Quốc. Khi đồng kíp của Lào sụp đổ dưới sức nặng của khoản nợ khổng lồ vào năm 2022, Trung Quốc đã tái cơ cấu nợ và do đó cứu Lào khỏi vỡ nợ. Lào vẫn chưa thông báo về việc nối lại các khoản thanh toán nợ.
Một nhà ngoại giao châu Á tại Lào cho biết chính phủ Lào không trả lời các câu hỏi về sân bay ngoài việc lặp lại những luận điểm trong tuyên bố ngắn gọn công bố sự hiện diện của cơ sở này hồi tháng trước. Tuy nhiên, điều đó không phải là hiếm ở Lào. Đại sứ của một nước đang công tác tại Viêng Chăn nhận xét rằng chính phủ Lào là một “hộp đen.” Ông giải thích: “Một trong những thách thức lớn khi hoạt động ở Lào là mọi thứ quá thiếu minh bạch, đến mức cuối cùng người ta phải dựa vào tin đồn.”
Một tin đồn từ lâu được lan truyền ở Viêng Chăn là Trung Quốc đã tìm kiếm địa điểm xây dựng căn cứ không quân ở nước này. Trước đó, những đồn đoán tập trung vào sân bay Xieng Khouang, nơi một công ty Trung Quốc bắt đầu kéo dài đường băng lên 3km (đủ dài để các máy bay quân sự có thể hoạt động) vào năm 2024. Tuy nhiên, Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Trung Quốc (AVIC) đã hoàn thành công trình vào tháng 6/2025 và bàn giao lại sân bay cho Lào.
Khi được báo chí hỏi về vấn đề này, một sĩ quan quân đội Lào cho biết những lo ngại của phương Tây về một căn cứ quân sự của Trung Quốc đã bị thổi phồng. Ông khẳng định: “Hiến pháp hiện hành của chúng tôi không cho phép quân đội nước ngoài hiện diện trong nước.” Giới lãnh đạo đảng Nhân dân Cách mạng Lào cầm quyền được cho là vô cùng tức giận trước những thông tin trái chiều trên truyền thông. Tuy nhiên, việc chỉ viện dẫn các quy định pháp luật sẽ không giúp xoa dịu đáng kể những lo ngại của phương Tây về ý định của đảng cầm quyền ở Lào.
Mỹ sẽ không nhận được nhiều thiện cảm nếu muốn ngăn chặn Trung Quốc xây dựng căn cứ không quân. Mối thù vẫn còn dai dẳng từ thời Chiến tranh Việt Nam, khi Mỹ ném bom Lào và để lại hàng chục triệu quả bom chưa nổ. Năm 2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump càng khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn khi áp mức thuế quan 48% – một trong những mức thuế cao nhất trên thế giới – đối với hàng nhập khẩu từ Lào. Điều gây khó chịu hơn nữa đối với các quan chức cấp cao của Lào là quyết tâm của Trump trục xuất hàng trăm người, nhiều người trong số họ là người Hmong sinh ra ở nước ngoài. Để đạt được mục tiêu của mình, Trump đã ra lệnh cho các quan chức Mỹ từ chối gần như tất cả các đơn xin thị thực của công dân Lào.
Căng thẳng tiếp nối
Tuy nhiên, nếu đặt Ban Keun trong tổng thể các hoạt động hợp tác quân sự mà Trung Quốc đã triển khai với Lào, có thể dự báo rằng cơ sở này trước hết sẽ trở thành địa điểm tập kết và tổ chức các cuộc huấn luyện, diễn tập song phương giữa hai nước, mở đường cho quá trình bình thường hóa sự hiện diện quân sự của Trung Quốc tại Ban Keun theo cách ít gây lo ngại cho các nước trong khu vực. Về lâu dài, Không quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLAAF) có thể dần dần tăng mức độ hiện diện tại đây.
Kịch bản này càng có khả năng xảy ra nếu Không quân Lào (LAF) tiếp tục mua sắm các khí tài hiện đại hơn từ Trung Quốc nhằm thay thế phần lớn đội máy bay đã cũ kỹ hiện nay. Khi đó, phạm vi và mức độ hợp tác huấn luyện giữa PLAAF và LAF có thể được mở rộng, kéo theo việc triển khai những loại máy bay và trang bị tiên tiến hơn của Trung Quốc tới Ban Keun.
Đáng chú ý, Su Tzu-yun, nhà phân tích nổi tiếng thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Đài Loan, nhận định dự án này là một phần trong chiến lược dài hạn của Trung Quốc nhằm mở rộng ảnh hưởng ra bên ngoài biên giới nước này. Ông nhận định: “Kể từ khi bắt đầu triển khai sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), Trung Quốc đã đặt nền móng cho việc thiết lập các căn cứ hải quân và không quân ở nước ngoài, với mục tiêu chủ yếu là bảo đảm an ninh cho các tuyến hàng hải tại Ấn Độ Dương và giảm những rủi ro liên quan đến eo biển Malacca. Với việc có thêm một căn cứ tại Lào, dự kiến Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA) sẽ mở rộng ảnh hưởng tới khu vực Biển Đông, Ấn Độ Dương và eo biển Malacca. Căn cứ mới này cũng phản ánh chiến lược tổng thể của Bắc Kinh nhằm bảo vệ các tuyến vận tải biển và khả năng tiếp cận biển của Trung Quốc, dưới sự bảo vệ của lực lượng hải quân và sức mạnh không quân, để tiếp tục vận chuyển dầu thô và khí tự nhiên tới Trung Quốc trong trường hợp eo biển Malacca bị phong tỏa.”
Chuyên gia Su Tzu-yun cho biết đường băng của sân bay dài khoảng 2.000m, có thể tiếp nhận máy bay chiến đấu. Tuy nhiên, Trung Quốc có thể kéo dài đường băng lên 3.000 m để có thể tiếp nhận các loại máy bay lớn hơn như máy bay ném bom, máy bay vận tải và máy bay tiếp dầu trên không. Ông nhận định, trong trường hợp xảy ra xung đột tại Biển Đông hoặc eo biển Đài Loan, các phương tiện tác chiến của Không quân Mỹ đóng tại căn cứ Diego Garcia ở Ấn Độ Dương có thể cần phải bay từ phía Tây sang phía Đông, vượt qua bán đảo Đông Dương, điều này có thể khiến các máy bay này có nguy cơ bị Trung Quốc đánh chặn.
Tiến sĩ Arvid Bell, làm việc tại công ty Anadyr Horizon của Mỹ, nhận định rằng việc luân phiên triển khai binh sĩ PLA, tăng tần suất các chuyến bay vận tải quân sự hay mở rộng kho nhiên liệu (nếu có) sẽ là những chỉ dấu cho thấy Bắc Kinh có thể đang hướng tới thiết lập sự hiện diện hậu cần lâu dài tại Ban Keun. Các thỏa thuận được công bố cho thấy Trung Quốc được trao những quyền gì trong việc sử dụng cơ sở này hay không cũng đáng chú ý không kém.
Ông Arvid Bell nói: “Ban Keun là một phép thử xem các quốc gia Đông Nam Á có thể thích nghi với sự hiện diện ngày càng lớn của cạnh tranh quân sự giữa các cường quốc mà vẫn duy trì được hợp tác khu vực và quyền tự chủ chiến lược của mình hay không”?
Nguyễn Công Bằng
