Trung Điền
Hai năm sau khi ông Tô Lâm bước lên vị trí tổng bí thư, có thể nói dấu ấn rõ rệt nhất của ông so với nhiều người tiền nhiệm không nằm ở khẩu hiệu kinh tế hay chống tham nhũng mới, mà ở quyết định đụng thẳng vào cấu trúc của bộ máy nhà nước.
Sự kiện ông Tô Lâm cho giảm từ 63 xuống còn 34 tỉnh, thành phố, gồm 28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc trung ương. Đồng thời, cấp huyện bị xóa bỏ, chính quyền địa phương chuyển từ ba cấp sang hai cấp gồm tỉnh và xã. Mô hình mới chính thức vận hành toàn quốc từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
Theo số liệu Chính phủ công bố, sau sắp xếp, Việt Nam còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh và 3.321 xã, phường, đặc khu, giảm gần 67% số đơn vị cấp xã. Chính phủ trung ương còn 14 bộ và 3 cơ quan ngang bộ; hàng trăm cục, vụ, chi cục và đơn vị sự nghiệp được giải thể hoặc hợp nhất. Phía Chính phủ cho biết biên chế hành chính giảm khoảng 145.000 người và chi thường xuyên giảm khoảng 39.000 tỷ đồng mỗi năm. Đó là những con số rất lớn.
Trong một hệ thống vốn hình thành qua nhiều thập niên, mỗi cơ quan đều có quyền lợi, nhân sự, ngân sách và mạng lưới quan hệ riêng, việc xóa bỏ hàng loạt đầu mối chắc chắn đòi hỏi quyết tâm chính trị mạnh. Đặc biệt, việc xóa cấp huyện có ý nghĩa lớn hơn chuyện giảm một tầng hành chính. Nó phá vỡ một cấu trúc quyền lực trung gian đã tồn tại lâu đời, đưa trách nhiệm trực tiếp từ tỉnh xuống xã và buộc cấp xã trở thành một đơn vị quản trị thực sự chứ không còn đơn thuần là cấp thực hiện mệnh lệnh từ trên.
Nếu nhìn thuần túy về mặt tổ chức, đây là một cải cách đáng kể. Nhưng chính ở đây xuất hiện nghịch lý đầu tiên là xóa một cấp hành chính không đồng nghĩa với xóa những công việc mà cấp hành chính ấy từng làm.
Công việc vẫn còn đó. Hồ sơ đất đai vẫn phải giải quyết. Đầu tư vẫn phải thẩm định. Trường học vẫn phải quản lý. Môi trường, xây dựng, an sinh, kinh doanh, hộ tịch, dữ liệu dân cư vẫn phải vận hành.
Vấn đề là ai làm?
Các văn kiện năm 2026 cho thấy đây chính là một trong những điểm nghẽn lớn nhất. Hà Nội phải yêu cầu bảo đảm đủ nhân lực, tài chính, dữ liệu và hạ tầng số cho cấp xã; đồng thời phải khắc phục tình trạng kiêm nhiệm.
Tại Hà Tĩnh, chính văn bản của Chính phủ thừa nhận tổ chức và nhân lực ở một số xã chưa được kiện toàn kịp thời, phân cấp chưa mạnh dạn, thủ tục hành chính có nơi chưa đạt yêu cầu; những lĩnh vực quan trọng như đất đai, môi trường, đầu tư và giáo dục vẫn còn “thiếu và yếu.”
Đây không phải là một chi tiết kỹ thuật. Nó đụng tới căn bệnh lâu đời của nền hành chính Việt Nam là phân cấp trách nhiệm nhưng chưa chắc phân cấp đủ năng lực và quyền quyết định.
Nếu một xã phải giải quyết khối lượng công việc trước đây thuộc cả huyện lẫn xã nhưng cán bộ chuyên môn không đủ, dữ liệu chưa nối kết và ngân sách chưa tương xứng, thì việc xóa cấp huyện có thể giảm tầng nấc trên sơ đồ nhưng lại tạo ra một nút nghẽn mới ở phía dưới. Bộ máy vì thế có thể gọn hơn nhưng lại quá tải hơn.
Một chi tiết khác rất đáng chú ý là Nghị quyết 24 phổ biến hôm tháng 8, 2026 tiếp tục nhấn mạnh việc phát huy tinh thần “dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm” của cán bộ, đảng viên, cho thấy rằng tâm lý né tránh trách nhiệm của các viên chức chưa được giải quyết.
Sau nhiều năm chống tham nhũng với mức độ xử lý rất mạnh tay, một bộ phận cán bộ có thể đi đến lựa chọn hợp lý nhất cho sự an toàn cá nhân: Không quyết định thì ít sai. Không ký thì ít chịu trách nhiệm. Không sáng tạo thì ít vượt quy định. Và khi một hệ thống thưởng cho sự an toàn nhiều hơn kết quả, “không làm gì” đôi khi trở thành chiến lược nghề nghiệp ít rủi ro nhất.
Đó là lý do việc giảm biên chế chưa đủ. Một bộ máy có 100 người nhưng 50 người không dám quyết định chưa chắc hiệu quả hơn một bộ máy có 150 người. Tinh gọn tổ chức mà không giải quyết được cơ chế trách nhiệm, quyền hạn và bảo vệ quyết định hợp lý, cuối cùng chỉ chuyển căn bệnh cũ sang một cơ thể nhỏ hơn.
Các văn kiện mới bắt đầu sử dụng ngày càng nhiều những khái niệm như “quản trị địa phương hiện đại,” “phục vụ người dân,” “một nhiệm vụ – một đầu mối,” “6 rõ,” số hóa, dữ liệu dùng chung và trách nhiệm giải trình. Đây là một chuyển biến đáng chú ý về tư duy. Nhưng từ ngôn ngữ đến thực tế còn một khoảng cách rất lớn.
Đơn cử tại Hà Tĩnh, chính quyền yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý hành chính” sang “quản trị địa phương hiện đại.” Chính câu chữ này vô tình cho thấy một nhược điểm rất sâu của mô hình toàn trị.
Quản lý là làm đúng quy trình, đúng chỉ thị và tránh sai sót. Quản trị là nhìn vào vấn đề thực tế của người dân, tìm cách giải quyết hiệu quả nhất và chịu trách nhiệm về kết quả. Khác biệt nằm ở chỗ đó.
Trong mô hình thứ nhất, cán bộ chủ yếu hỏi: “Cấp trên cho phép tôi làm gì?” Trong mô hình thứ hai, cán bộ phải hỏi: “Việc này cần giải quyết thế nào cho tốt nhất trong khuôn khổ pháp luật?” Muốn chuyển từ quản lý sang quản trị, vì thế, không thể chỉ ra thêm một nghị quyết rồi yêu cầu cán bộ “dám nghĩ, dám làm.” Phải thay đổi cả cơ chế tuyển dụng, đánh giá, thăng tiến, phân quyền và xử lý sai sót. Nếu người làm đúng quy trình luôn an toàn hơn người dám quyết định, thì khẩu hiệu đổi mới cuối cùng vẫn thua bản năng tự bảo vệ của bộ máy.
Đáng chú ý là trong lúc yêu cầu bộ máy phải đổi mới, sáng tạo và “dám nghĩ, dám làm,” thì việc ban hành Nghị quyết 25 về Chiến lược công tác tư tưởng và Chỉ thị 07 về học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh lại phần nào cho thấy một trạng thái “rối loạn” trong tư duy tổ chức của đảng: Muốn cán bộ chủ động suy nghĩ và quyết định, nhưng đồng thời vẫn phải củng cố sự thống nhất tư tưởng, bảo vệ nền tảng tư tưởng và “dẫn dắt nhận thức xã hội.”
Bởi quản trị hiện đại đòi hỏi một điều rất khác với quản lý hành chính truyền thống: Cấp dưới phải có khả năng nói rằng chính sách từ cấp trên không phù hợp với thực tế. Nếu “dám nghĩ” chỉ được phép trong giới hạn những điều cấp trên đã nghĩ, thì đó chưa phải là sáng tạo. Nếu “dám làm” nhưng mọi sai sót đều có khả năng trở thành trách nhiệm chính trị, cán bộ sẽ tiếp tục chọn an toàn. Và nếu “dám chịu trách nhiệm” chỉ có nghĩa là chịu trách nhiệm với cấp trên chứ chưa có nghĩa chịu trách nhiệm trước người dân, cải cách quản trị vẫn chưa đi tới tận cùng.
Hai năm nhìn lại dấu ấn Tô Lâm, điều đáng ghi nhận là ông đã dám đụng vào một cấu trúc mà nhiều đời trước chủ yếu cải chỉnh từng phần. Nhưng thành công của một cuộc cải cách nhà nước không được đo bằng số tỉnh bị nhập, số huyện bị xóa hay số cán bộ nghỉ việc. Những con số ấy chỉ chứng minh rằng cơ cấu đã thay đổi. Chưa chứng minh rằng nhà nước đã thay đổi.
Phép thử thực sự nằm ở những câu hỏi đơn giản hơn: Một người dân xin giấy phép có nhanh hơn không? Một doanh nghiệp gặp vướng mắc có biết ai chịu trách nhiệm giải quyết không? Một cán bộ cấp xã có đủ thẩm quyền để quyết định hay vẫn phải xin tỉnh? Một người có năng lực nhưng không thuộc mạng lưới quan hệ có được trọng dụng không?
Và quan trọng nhất: Người đứng đầu có chịu trách nhiệm thực sự về kết quả hay trách nhiệm cuối cùng vẫn tan biến trong tập thể?
Vì thế việc cắt bỏ một tầng hành chính là việc khó; nhưng cắt bỏ tư duy hành chính mới là cuộc cải cách khó hơn nhiều. Chờ xem!
* Trung Điền là nhà nghiên cứu về địa chính trị khu vực Á Châu trong hơn 30 năm qua. Chuyên viết các bài phân tích về tình hình Việt Nam và các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á và Đông Á.
The post Nhìn lại cuộc tinh gọn bộ máy hành chánh của ông Tô Lâm appeared first on Việt Tân.
