Nhìn lại lịch sử cận đại, tôi nể phục cụ Phan Châu Trinh nhứt. Ông đúng là một nhà tư tưởng.
Những gì ông viết 100 năm trước, đặc biệt là ’10 điều bi ai của dân tộc’ vẫn còn tính thời sự.
Ông sanh năm 1872 ở Quảng Nam, một vùng đất được mệnh danh là ‘địa linh nhân kiệt.’
Ông đậu cử nhân năm 28 tuổi, sau đó đậu Phó Bảng (cùng khoá với ông Nguyễn Sinh Sắc) năm 29 tuổi. (Phó bảng có lẽ giống như ‘phó tiến sĩ’ ngày nay?)
Tháng 3/1906 ông cải trang làm bếp và xuống tàu đi Hong Kong gặp cụ Phan Bội Châu.
Tháng 5/1906 ông đến Nhật, và trong thời gian ở đây, ông đã chứng kiến một nước Nhật đang cải cách mạnh mẽ.
Sau đó, ông cùng các nhân sĩ thời đó như Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp khởi xướng phong trào Duy Tân.
Phong trào Duy Tân có 3 mục tiêu:
khai dân trí,
chấn dân khí,
hậu dân sinh.
Không phải chỉ nói chung chung; ông giải thích 3 mục tiêu rõ ràng:
“Khai dân trí: bỏ lối học tầm chương trích cú, mở trường dạy chữ Quốc ngữ, kiến thức khoa học thực dụng, bài trừ hủ tục xa hoa.
Chấn dân khí: thức tỉnh tinh thần tự lực tự cường, mọi người giác ngộ được quyền lợi của mình, giải thoát được nọc độc chuyên chế.
Hậu dân sinh: phát triển kinh tế, cho dân khai hoang làm vườn, lập hội buôn, sản xuất hàng nội hóa.”
Ông chủ trương bất bạo động. Trong một bài báo trên tờ Đăng cổ Tùng báo năm 1907, ông viết: “Không bạo động, bạo động tất chết! Không trông người nước ngoài, trông người nước ngoài tất ngu!”
Khác với những người làm chánh trị ru ngủ; ông nói thẳng rằng nước ta lạc hậu là do dân ta kém cỏi về văn hoá và giáo dục.
Đối với ông, học là quan trọng nhất. Ông viết “Đồng bào ta, người nước ta, ai mà ham mến tự do, tôi xin có một vật rất quý báu tặng cho đồng bào, là ‘Chi Bằng Học’.”
Ông chủ trương học từ các quốc gia tiên tiến như Pháp: “Nước Pháp là một nước làm tiền đạo văn minh cả hoàn cầu, nay hiện bảo hộ nước ta, mình nhân đó mà học theo, chuyên dụng tâm về mặt khai trí trị sinh các việc thực dụng. Dân trí đã mở, trình độ một ngày một cao tức là cái nền độc lập ngày sau ở đấy.”
So với cụ Phan Bội Châu tôi nghĩ cụ Phan Châu Trinh hơn một bậc về cái mà tiếng Anh gọi là “vision” – viễn kiến.
Ông xứng đáng là một “visionary man.” Không phải ngẫu nhiên mà sử gia Daniel Héméry nhận định rằng cụ Phan Châu Trinh là “Khuôn mặt đáng chú ý nhất trong lịch sử văn hóa và chính trị Việt Nam ở thế kỷ 20.”
Tại sao? Tại vì “ông đã xác định một cách rành mạch, sáng sủa nhất những vấn đề nan giải đặt ra lâu dài mà các thế hệ người Việt Nam sẽ phải và mãi mãi còn phải đảm nhận.”
Tôi thích đọc đi đọc lại ’10 điều bi ai của dân tộc’ do ông nêu ra, vì tôi thấy hình như lúc nào nó cũng … trúng.
Những vị lập ra Giải thưởng Phan Châu Trinh thật là sáng suốt vậy.
—
10 điều bi ai của dân tộc:
1. Trong khi người nước ngoài có chí cao, dám chết vì việc nghĩa, vì lợi dân ích nước; thì người nước mình tham sống sợ chết, chịu kiếp sống nhục nhã đoạ đày.
2. Trong khi người ta dẫu sang hay hèn, nam hay nữ ai cũng lo học lấy một nghề; thì người mình chỉ biết ngồi không ăn bám.
3. Trong khi họ có óc phiêu lưu mạo hiểm, dám đi khắp thế giới mở mang trí óc; thì ta suốt đời chỉ loanh quanh xó bếp, hú hí với vợ con.
4. Trong khi họ có tinh thần đùm bọc, thương yêu giúp đỡ lẫn nhau; thì ta lại chỉ quen thói giành giật, lừa đảo nhau vì chữ lợi.
5. Trong khi họ biết bỏ vốn lớn, giữ vững chữ tín trong kinh doanh làm cho tiền bạc lưu thông, đất nước ngày càng giàu có; thì ta quen thói bất nhân bất tín, cho vay cắt cổ, ăn quỵt vỗ nợ, để tiền bạc đất đai trở thành vô dụng.
6. Trong khi họ biết tiết kiệm tang lễ, cư xử hợp nghĩa với người chết; thì ta lo làm ma chay cho lớn, đến nỗi nhiều gia đình bán hết ruộng hết trâu.
7. Trong khi họ ra sức cải tiến phát minh, máy móc ngày càng tinh xảo; thì ta đầu óc thủ cựu, ếch ngồi đáy giếng, không có gan đua chen thực nghiệp.
8. Trong khi họ giỏi tổ chức công việc, sắp xếp giờ nghỉ giờ làm hợp lý, thì ta chỉ biết chơi bời, rượu chè cờ bạc, bỏ bê công việc.
9. Trong khi họ biết gắng gỏi tự lực tự cường, tin ở bản thân; thì ta chỉ mê tín nơi mồ mả, tướng số, việc gì cũng cầu trời khấn Phật.
10. Trong khi họ làm việc quan cốt ích nước lợi dân, đúng là “đầy tớ” của dân, được dân tín nhiệm; thì ta lo xoay xở chức quan để no ấm gia đình, vênh vang hoang phí, vơ vét áp bức dân chúng, v.v.
GS Nguyễn Văn Tuấn
Nguồn: FB Nguyễn Tuấn
