Trần Huy Mẫn
Đêm 15 rạng sáng 16/8, Ukraine tiến hành một trong những đợt tập kích bằng UAV lớn nhất nhằm vào Nga kể từ đầu cuộc chiến. Bộ Quốc phòng Nga nói đã đánh chặn hoặc phá hủy 822 UAV trên toàn quốc; riêng Moscow, Thị trưởng Sergei Sobyanin cho biết khoảng 600 UAV hướng về khu vực thủ đô, trong đó 201 chiếc bị phá hủy trên Moscow Oblast. Những con số này chưa thể được kiểm chứng độc lập, nhưng quy mô của cuộc tấn công là điều khó có thể xem nhẹ.
Ở Podolsk, phía nam Moscow, kho logistics Koledino của Wildberries bốc cháy dữ dội. Reuters xác nhận địa điểm này cách trung tâm Moscow khoảng 45 km. Đây là một trong những trung tâm logistics lớn nhất của tập đoàn thương mại điện tử Nga; hình ảnh sau vụ tấn công cho thấy một đám khói lớn bao phủ khu vực.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở ngọn lửa.
Trong nhiều tháng, Ukraine đã mở rộng chiến dịch tập kích tầm xa vào sâu trong lãnh thổ Nga, nhắm tới các nhà máy lọc dầu, cơ sở công nghiệp, kho hậu cần và giờ đây là những trung tâm thương mại có quy mô rất lớn.
Wildberries trở thành một trường hợp đặc biệt.
Hãng tin AP cho biết khoảng 20 cơ sở của công ty đã bị tấn công trong tháng 7 và 8, làm gián đoạn một phần đáng kể năng lực kho vận của hệ thống. Ukraine tuyên bố đã đánh vào 7 trong 10 trung tâm logistics lớn nhất của Wildberries. Kyiv cáo buộc các cơ sở này có liên quan tới việc cung cấp những mặt hàng lưỡng dụng cho quân đội Nga; Moscow bác bỏ cáo buộc đó.
Điểm quan trọng ở đây là: Ukraine không nhất thiết phải đánh trúng Kremlin để chứng minh Moscow có thể bị tổn thương.
Chỉ cần chiến tranh có thể xuất hiện cách thủ đô vài chục kilomet, tại những kho hàng phục vụ hàng triệu người tiêu dùng và hàng trăm nghìn doanh nghiệp, cảm giác về một hậu phương được bảo vệ tuyệt đối đã bắt đầu thay đổi.
Nhưng cũng cần tránh một kết luận quá dễ dãi. Một kho hàng bị cháy không đồng nghĩa với việc nền kinh tế Nga bị tê liệt. Một làn sóng UAV xuyên qua phòng không cũng không đồng nghĩa với việc hệ thống phòng thủ Nga đã sụp đổ.
Đây mới là điểm đáng quan tâm nhất của cuộc chiến UAV.
Nga có thể công bố hàng trăm UAV bị đánh chặn. Ukraine có thể công bố những video về các mục tiêu bốc cháy. Cả hai đều có động cơ để trình bày chiến trường theo hướng có lợi cho mình.
Vì thế, câu hỏi có ý nghĩa hơn không phải là “bao nhiêu chiếc bị bắn hạ?”, mà là: Bao nhiêu chiếc vượt qua được hệ thống phòng thủ, chúng đánh trúng mục tiêu nào, gây thiệt hại bao nhiêu và buộc đối phương phải tiêu tốn bao nhiêu nguồn lực để đối phó?
Đó mới là bài toán kinh tế – quân sự thực sự của chiến tranh UAV.
Một UAV giá tương đối thấp nếu buộc đối phương phải sử dụng một hệ thống đánh chặn đắt hơn nhiều, phải điều động máy bay, radar, tác chiến điện tử và nhân lực bảo vệ một khu vực rộng lớn, thì giá trị chiến thuật của nó không còn được đo bằng giá thành của chiếc UAV.
Ukraine đang ngày càng khai thác chính khoảng chênh lệch đó.
Việc Kyiv phát triển các UAV đánh chặn như Octopus cũng cho thấy cuộc chiến đang bước sang một tầng công nghệ mới: Thay vì dùng tên lửa phòng không đắt tiền để đối phó mọi UAV giá rẻ, Ukraine tìm cách xây dựng một lớp phòng thủ rẻ hơn và có khả năng tự động dẫn đường. Bộ Quốc phòng Ukraine cho biết đã đặt mua 8.000 chiếc Octopus.
Đây chưa phải một “tấm khiên bất khả xâm phạm.” Nhưng nó cho thấy Ukraine đang cố biến bài toán phòng không từ cuộc chơi tiêu hao bất lợi thành cuộc chơi có thể kiểm soát chi phí.
Đây là phần thường bị bỏ qua khi những hình ảnh kho hàng cháy ở Nga lan truyền trên mạng xã hội.
Cùng thời điểm Ukraine tấn công sâu vào lãnh thổ Nga, Moscow tiếp tục tăng cường các đợt tập kích vào Ukraine.
Ngày 16/8, Nga đánh vào Kryvyi Rih, gây thiệt hại nghiêm trọng cho các cơ sở của ArcelorMittal Kryvyi Rih, làm ít nhất hai người chết và 14 người bị thương. Các cuộc tấn công khác cũng gây thương vong tại nhiều địa phương Ukraine.
Và sức ép lớn hơn nằm ở phía trước: Mùa đông 2026 – 2027.
Trong tuần qua, Naftogaz cho biết các cơ sở của tập đoàn đã hứng chịu 13 cuộc tấn công, nâng tổng số vụ tấn công nhằm vào cơ sở của họ trong năm nay lên gần 300. Kyiv cáo buộc Moscow đang tìm cách làm suy yếu hệ thống năng lượng trước mùa đông.
Ukraine vì thế không thể chỉ dựa vào những thành công của chiến dịch UAV tầm xa.
Nước này đang thúc đẩy phân tán nguồn phát điện, tăng khả năng dự phòng và phục hồi các cơ sở năng lượng bị phá hủy. Chính phủ Ukraine cho biết mục tiêu của mùa đông tới là xây dựng các phương án dự phòng để các thành phố vẫn có thể duy trì dịch vụ ngay cả khi các nhà máy phát điện lớn bị đánh trúng.
Nhưng một điểm yếu vẫn rất rõ: Phòng không tầm xa.
Các nguồn phương Tây gần đây cảnh báo Ukraine đang thiếu nghiêm trọng đạn đánh chặn Patriot trong khi Nga gia tăng sử dụng tên lửa đạn đạo. Tổng thống Volodymyr Zelenskyy đã kêu gọi Mỹ và các đồng minh bổ sung Patriot trước mùa đông.
Điều đó tạo nên một nghịch lý.
Ukraine có thể ngày càng đánh xa hơn vào nước Nga, nhưng lại phải đối mặt với nguy cơ khó bảo vệ chính các thành phố và cơ sở hạ tầng của mình trước những đòn đánh ngày càng dày đặc từ Nga.
Đợt UAV ngày 16/8 vì thế đáng chú ý không chỉ vì số lượng. Nó cho thấy địa lý của cuộc chiến đang tiếp tục mở rộng.
Moscow không còn là một hậu phương hoàn toàn nằm ngoài tầm với của Ukraine. Nhưng Kyiv cũng không thể coi khoảng cách địa lý là một lợi thế an toàn. Những gì xảy ra ở Koledino có thể được nhìn thấy ở một chiều khác tại Kyiv, Kryvyi Rih hay các cơ sở năng lượng của Ukraine.
Thậm chí, chiến tranh đã bắt đầu tạo ra những rủi ro vượt khỏi biên giới hai nước. Ngày 16/8, một tiêm kích F-18 thuộc nhiệm vụ tuần tra trên không của NATO đã bắn hạ một UAV xâm nhập không phận Romania. Đây là lần thứ tư trong năm Romania phải xử lý một vụ UAV xâm phạm không phận.
Đó là lời nhắc rằng chiến tranh UAV không chỉ làm thay đổi cán cân giữa Moscow và Kyiv. Nó còn làm mỏng đi khoảng cách giữa chiến trường Ukraine và không gian an ninh của châu Âu.
Cuối cùng, câu chuyện không phải là Nga “đã mất khả năng phòng thủ,” cũng không phải Ukraine “đã chiếm ưu thế.”
Câu chuyện thực tế hơn là cả hai bên đang bước vào một cuộc chiến tiêu hao mới, trong đó chi phí của việc bảo vệ hậu phương ngày càng tăng, còn khoảng cách giữa tiền tuyến và hậu phương ngày càng thu hẹp.
Ukraine đang cố chứng minh rằng Nga không có một hậu phương bất khả xâm phạm.
Nga đang cố chứng minh điều ngược lại bằng cách tiếp tục đánh vào năng lượng và hạ tầng của Ukraine.
Và khi mùa đông đến gần, câu hỏi quyết định có lẽ sẽ không còn là bên nào có nhiều UAV hơn. Mà là bên nào có thể chịu được lâu hơn khi toàn bộ lãnh thổ của mình trở thành một phần của chiến trường.
Trần Huy Mẫn
Nguồn: Tạp chí Thế Kỷ Mới
