Hoàng Trường
Diễn biến gần đây tại Đá Hải Sâm cho thấy Biển Đông đang bước vào một chu kỳ căng thẳng mới, trong đó Trung Quốc tiếp tục mở rộng năng lực kiểm soát thực tế thông qua hạ tầng nhân tạo. Việt Nam và các nước trong khu vực phản ứng theo hướng thận trọng, trong khi Mỹ và một số đối tác tăng hiện diện quân sự để cân bằng.
Từ cuối năm 2025, đặc biệt là từ khoảng tháng 10/2025, Trung Quốc đã bắt đầu một chiến dịch nạo vét và bồi đắp quy mô lớn tại Đá Hải Sâm (Antelope Reef) thuộc quần đảo Hoàng Sa. Theo phân tích ảnh vệ tinh của các tổ chức nghiên cứu như AMTI (thuộc CSIS), đến khoảng tháng 3/2026, diện tích đất bồi đắp đã lên tới 1.490 mẫu Anh, gần tương đương với Đá Vành Khăn (Mischief Reef). Vành Khăn vốn là căn cứ nhân tạo lớn nhất của Trung Quốc ở Trường Sa (1).
Phản ứng về ngoại giao của Việt Nam
Việt Nam đã lên tiếng phản đối các hoạt động này thông qua người phát ngôn Bộ Ngoại giao, khẳng định chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và yêu cầu Trung Quốc tôn trọng luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS 1982. Tuy nhiên, các tuyên bố của Việt Nam chủ yếu mang “tính nguyên tắc chung” về Hoàng Sa mà không đề cập trực diện chi tiết đến quy mô hay danh nghĩa “Đá Hải Sâm” trong các phát biểu chính thức công khai (2).
Đáng chú ý, trong các chuyến thăm và tuyên bố chung hơn một năm qua giữa lãnh đạo Việt Nam và Trung Quốc, bao gồm cả chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Bắc Kinh gần đây (14 – 17/4/2026), vấn đề Biển Đông vẫn được nêu theo hướng “kiểm soát bất đồng, duy trì hòa bình và ổn định,” không có đề cập riêng rẽ, cụ thể đến hoạt động bồi đắp tại từng thực thể như Đá Hải Sâm! (3)
Ý nghĩa chiến dịch bồi đắp của Trung Quốc
Theo các phân tích quốc tế, đặc biệt từ AMTI/CSIS, việc Trung Quốc mở rộng Đá Hải Sâm không chỉ là hoạt động kỹ thuật mà mang ý nghĩa chiến lược rõ rệt (4):
– Quân sự hóa sâu hơn Biển Đông: Nếu hoàn tất, Đá Hải Sâm có thể chứa đường băng dài khoảng 9.000 feet, hệ thống radar, tên lửa phòng không và chống hạm, tương tự các đảo nhân tạo lớn trước đây của Trung Quốc.
– Tăng kiểm soát Hoàng Sa: Vị trí của Đá Hải Sâm gần Hải Nam hơn các thực thể khác, giúp Trung Quốc mở rộng khả năng giám sát vùng biển phía bắc Biển Đông.
– Tạo thế răn đe với Việt Nam: Hoàng Sa là khu vực tranh chấp trực tiếp giữa Việt Nam và Trung Quốc, do đó việc mở rộng tại đây có ý nghĩa chính trị – quân sự nhạy cảm nhất đối với Hà Nội.
– Tác động tới Philippines: Dù không nằm trực tiếp trong khu vực Hoàng Sa, Philippines vẫn chịu ảnh hưởng gián tiếp vì chiến dịch này củng cố năng lực kiểm soát tổng thể Biển Đông của Trung Quốc, bao gồm cả khu vực Trường Sa – nơi Manila đang tranh chấp mạnh nhất (như Bãi Cỏ Mây, Bãi Cỏ Rong).
Phản ứng của các bên liên quan và xu hướng khu vực
– Philippines lúc căng thẳng, lúc hòa hoãn, gần đây lại tuyên bố giảm bớt căng thẳng với Trung Quốc trong tranh chấp chủ quyền tại vùng Biển Tây Philippines (phần Biển Đông mà Manila tuyên bố chủ quyền), nhưng vẫn tăng hợp tác quân sự với Mỹ (5).
– ASEAN vẫn duy trì lập trường thận trọng, chưa có phản ứng tập thể mạnh, chủ yếu nhấn mạnh đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử (COC).
– Hoa Kỳ các tuyên bố của Washington nhấn mạnh tự do hàng hải và phản đối quân sự hóa, đồng thời tăng cường tuần tra FONOP và hợp tác quốc phòng với Philippines và một số nước ASEAN.
Xu hướng chung nói trên cho thấy cục diện chung là Biển Đông đang tiếp tục bị quân sự hóa từng bước, trong đó Trung Quốc duy trì thế chủ động, còn các nước khác, kể cả Việt Nam phản ứng mang tính kiềm chế và cân bằng.
Chiến lược của Trung Quốc trong bối cảnh toàn cầu
Trong khi dư luận thế giới đang bị phân tán bởi các điểm nóng lớn như:
– chiến tranh Nga – Ukraine,
– căng thẳng Iran – Trung Đông,
– cạnh tranh Mỹ – Trung trên nhiều mặt trận,
Trung Quốc được đánh giá là đang tận dụng “khoảng chú ý chiến lược” bị phân mảnh này để củng cố thực tế kiểm soát tại Biển Đông. Việc tái khởi động bồi đắp đảo sau gần 10 năm gián đoạn cho thấy Bắc Kinh vẫn duy trì chiến lược dài hạn: Tạo “sự đã rồi” (facts on the ground/ facts on the sea), bất chấp phản ứng của Việt Nam và quốc tế (6).
Vì sao Việt Nam phản ứng thận trọng?
Lý do bao trùm nhất nằm ở 32 văn kiện hợp tác vừa ký kết trong chuyến thăm cấp nhà nước của Tô Lâm, thể hiện rất rõ xu hướng Hà Nội đang ngày càng nghiêng về Bắc Kinh. Hàng loạt các thỏa thuận ấy đánh dấu bước phát triển quan trọng trong quan hệ song phương. Chuyến thăm diễn ra đúng một năm sau chuyến thăm Hà Nội của Chủ tịch Tập Cận Bình, trong bối cảnh Trung Quốc đẩy mạnh chiến lược củng cố ảnh hưởng kinh tế và thể chế đối với Việt Nam thông qua các gói hợp tác quy mô lớn (7).
Theo đánh giá của giới chuyên gia, Trung Quốc ngày càng “may đo” các gói hợp tác phù hợp với nhu cầu từng quốc gia, kết hợp giữa hạ tầng, kinh tế và yếu tố thể chế. Đối với Việt Nam, điều này vừa tạo cơ hội phát triển, vừa đặt ra thách thức về phụ thuộc kinh tế. Nhưng vì bối cảnh bất ổn toàn cầu gia tăng, Việt Nam lựa chọn chiến lược cân bằng mềm dẻo: Tăng cường gắn kết với Trung Quốc nhưng vẫn giữ không gian tự chủ, thay vì đối đầu trực diện.
Cụ thể bằng cách nào?
– Giữ cân bằng quan hệ Việt – Trung, bởi vì Trung Quốc là đối tác kinh tế lớn nhất của Việt Nam, khiến Hà Nội phải duy trì cách tiếp cận ngoại giao thận trọng.
– Duy trì chiến lược “không leo thang” bằng cách thường tránh nêu chi tiết các thực thể cụ thể trong công khai để hạn chế căng thẳng trực diện.
– Tận dụng các kênh ngoại giao kín: Một phần phản ứng có thể được chuyển qua kênh song phương hoặc đa phương, thay vì tuyên bố công khai mạnh.
– Ưu tiên cao cho ổn định cục diện bang giao: Việt Nam duy trì lập trường “giải quyết tranh chấp bằng hòa bình,” nên thường sử dụng ngôn ngữ pháp lý chung về Hoàng Sa/ Trường Sa thay vì tập trung vào từng công trình cụ thể.
Việc không đề cập riêng Đá Hải Sâm trong một số tuyên bố công khai, hoặc chỉ nhấn mạnh chủ quyền Hoàng Sa nói chung, đặc biệt qua chuyến thăm Bắc Kinh của Tô Lâm vừa qua, phản ánh cách tiếp cận ngoại giao truyền thống của Việt Nam: Giữ lập trường pháp lý cứng, nhưng ngôn ngữ chính trị mềm (8).
Tóm lại:
Diễn biến mới nhất tại Đá Hải Sâm cho thấy Biển Đông đang bước vào một chu kỳ căng thẳng, trong đó Trung Quốc sẽ tiếp tục mở rộng năng lực kiểm soát thực tế thông qua hạ tầng nhân tạo. Việt Nam và các nước trong khu vực phản ứng theo hướng thận trọng, trong khi Mỹ và một số đối tác tăng hiện diện quân sự để cân bằng.
Trong bối cảnh các điểm nóng toàn cầu khác đang thu hút sự chú ý quốc tế, Biển Đông vẫn tiếp tục là một “mặt trận âm ỉ,” nơi thay đổi diễn ra chậm nhưng có ý nghĩa chiến lược dài hạn rất lớn.
—
Tham khảo:
(1) https://amti.csis.org/antelope-reef-could-now-be-the-largest-island-in-the-south-china-sea/
(2) https://www.rfa.org/english/southchinasea/2026/03/23/vietnam-china-paracels-antelope-reef/
(3 & 7) https://www.qdnd.vn/chinh-tri/tin-tuc/toan-van-tuyen-bo-chung-giua-viet-nam-va-trung-quoc-1035475
(4 & 6) https://www.wsj.com/world/china/china-south-china-sea-military-base-3ebf3dc2
(5 & 8) https://www.youtube.com/watch?v=k6rg7Mkz-qA (Việt Nam có bị ảnh hưởng từ hợp tác dầu khí Trung Quốc – Philippines ở Biển Đông?)
