Canada có thể và nên tăng cường quan hệ với Việt Nam. Nhưng quan hệ đó không thể được xây dựng bằng cách đánh đổi những giá trị mà Canada bảo vệ.
Đó là thông điệp nổi bật trong bài phát biểu của ông Hoàng Tứ Duy, Tổng Bí thư Việt Tân, tại Quốc hội Canada ở Ottawa ngày 6 tháng 10 năm 2026.
Ông Hoàng Tứ Duy được mời làm diễn giả chính tại hội thảo “Việt Nam & Việc Thúc Đẩy Quyền Con Người Trong Một Thế Giới Biến Đổi Nhanh Chóng” do Dân biểu Liên bang Judy Sgro tổ chức và chủ trì. Hội thảo có sự diện diện của nhiều dân biểu liên bang Canada, bao gồm DB Scott Anderson, DB Fayçal El-Khoury, DB Chi Nguyen, DB Ziaf Aboultaif và DB Ali Ehassi… Ngoài ra còn có sự tham dự của nhiều khách mời, bao gồm Luật sư Chris MacLeod.cùng các khách mời khác.
Diễn ra chỉ khoảng hai tuần sau chuyến thăm chính thức Canada của ông Tô Lâm, đây là dịp để vấn đề nhân quyền được đặt trực tiếp trong bối cảnh quan hệ Canada–Việt Nam vừa được nâng cấp lên đối tác chiến lược.
Trong bài phát biểu, ông Hoàng Tứ Duy đưa ra ba kiến nghị: Nhìn rõ đối tác mà Canada đang quan hệ; xác định những lằn ranh rõ ràng về các giá trị Canada bảo vệ; và theo đuổi một chính sách vừa thực tế vừa có nguyên tắc.
Ông đặc biệt kêu gọi Canada cùng Na Uy và Úc lên tiếng đòi tự do cho ông Nguyễn Đức Thuận và ông Trần Hiệp, hai nhà hoạt động vừa bị bắt cóc tại Campuchia và đưa về Việt Nam giam giữ, truy tố với tội danh “khủng bố.”
Và ông Duy để lại một thông điệp ngắn gọn nhưng đáng suy ngẫm: “Đa dạng hóa nguồn cung ứng không đồng nghĩa với việc đa dạng hóa các nguyên tắc.”
Dưới đây là toàn văn bài phát biểu.
***
Kính thưa quý vị dân biểu, và các bạn thân mến,
Tôi rất vinh dự được phát biểu với quý vị hôm nay. Xin chân thành cảm ơn Dân biểu Judy Sgro đã đứng ra tổ chức buổi gặp gỡ này.
Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos đầu năm nay, Thủ tướng Carney đã phát biểu: “Các cường quốc tầm trung như Canada không phải là bất lực. Họ có khả năng xây dựng một trật tự mới thể hiện những giá trị của chúng ta, như tôn trọng quyền con người, phát triển bền vững, tinh thần đoàn kết, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia.”
Chỉ mới hai tuần trước, ông Tô Lâm, lãnh đạo Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, đã có chuyến thăm cấp nhà nước tới Canada, để nâng quan hệ song phương lên thành quan hệ đối tác chiến lược.
Là một người gốc Việt, tôi vui vì Canada nhìn thấy tiềm năng của 100 triệu dân của Việt Nam. Và là người theo dõi những biến động trong quan hệ giữa các nước Bắc Mỹ, tôi hoàn toàn hiểu vì sao Canada muốn đa dạng hóa các mối quan hệ và xây dựng một trật tự mới với các quốc gia có cùng chí hướng.
Như Thủ tướng Carney đã nói: “Chúng tôi tiếp cận thế giới một cách rộng rãi, có chiến lược và với đôi mắt mở to. Chúng tôi đối diện với hiện trạng của thế giới, chứ không ngồi chờ đợi một thế giới như chúng tôi mong ước.”
Trên tinh thần đó, cho phép tôi đưa ra ba kiến nghị về cách một cường quốc tầm trung dân chủ như Canada có thể quan hệ với một cường quốc tầm trung không-mấy-dân-chủ như Việt Nam.
Khuyến nghị đầu tiên là phải tỉnh táo nhìn rõ mình đang quan hệ với ai.
Vâng, Việt Nam có thời tiết tuyệt vời, những bãi biển đẹp, thực phẩm thơm ngon, con người thân thiện và tiềm năng kinh tế to lớn. Tất cả những điều đó đều đúng về đất nước Việt Nam. Nhưng chúng ta cần phân biệt đất nước với chế độ. Vậy hãy nói về ông Tô Lâm, người vừa mới đến đây.
Giống như ông Tập Cận Bình, ông Tô Lâm vừa là tổng bí thư đảng Cộng sản vừa là chủ tịch nước. Và giống như ông Vladimir Putin, ông Tô Lâm từng đứng đầu bộ máy an ninh trước khi trở thành lãnh đạo tối cao.
Suốt tám năm làm bộ trưởng Bộ Công an, ông đã trực tiếp chỉ đạo một chiến dịch đàn áp khắc nghiệt chưa từng có đối với những người bất đồng chính kiến ôn hòa. Ông cũng liên can trực tiếp đến một trong những hành vi đàn áp xuyên quốc gia trắng trợn nhất ở Châu Âu. Năm 2017, một cựu quan chức Việt Nam đang xin tỵ nạn tại Đức đã bị bắt cóc tại một công viên ở Berlin, rồi bị lén đưa qua Slovakia, Moscow để đưa về Việt Nam.
Một tuần trước khi ông Tô Lâm tới Ottawa, hai chiến hữu của tôi, Nguyễn Đức Thuận và Trần Hiệp, đã bị bắt cóc ở Campuchia và bị cưỡng ép đưa về Việt Nam. Họ hiện phải đối mặt với các cáo buộc về tội khủng bố và sử dụng giấy tờ giả để nhập cảnh vào một quốc gia mà họ hoàn toàn không có ý định đi vào.
Thật chẳng khác gì tiểu thuyết của Orwell. Hai anh là những người hoạt động nhân quyền lâu năm, sang Campuchia để gặp gỡ các nhà hoạt động khác. Anh Thuận là công dân Na Uy. Anh Hiệp là công dân Úc.
Việc bắt cóc các nhà hoạt động nhân quyền bên ngoài biên giới Việt Nam nói lên điều gì về mức độ tôn trọng của Hà Nội đối với quyền con người, chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia? Khi quan hệ với Việt Nam, xin quý vị hãy nhìn xa hơn những tiêu đề báo chí về kinh tế.
Khuyến nghị thứ hai là hãy vạch ra những lằn ranh rõ ràng về những giá trị mà Canada bảo vệ.
Tất nhiên, việc xác định các giá trị của mình là việc của các nhà ngoại giao và dân biểu Canada. Nhưng nếu được phép, tôi xin gợi ý vài nguyên tắc chính.
Đầu tiên là bảo vệ công dân Canada. Chẳng hạn, một người Canada đi qua Campuchia, hay bất cứ nơi nào khác, tuyệt đối không thể trở thành mục tiêu bị bắt cóc. Người Canada, nhất là những người gốc Việt, tuyệt đối không thể bị một chính phủ nước ngoài kiểm duyệt hoặc nhắm mục tiêu vì quan điểm chính trị của họ.
Thứ hai, bảo đảm thương mại không đi liền với việc hy sinh quyền lợi của người lao động, ở cả hai quốc gia. Việc hỗ trợ các tiêu chuẩn lao động và quyền của người lao động ở Việt Nam giúp bảo đảm thương mại của Canada không được xây dựng dựa trên sự bóc lột người lao động.
Thứ ba là không coi nhẹ vấn đề tham nhũng. Đó không phải là một chi phí kinh doanh vô hại. Theo một khảo sát do Liên Hiệp Quốc hỗ trợ năm 2024, tham nhũng là mối quan tâm hàng đầu của người dân Việt Nam, được ghi nhận bởi con số kỷ lục 23% người được hỏi nêu ra, tăng từ mức 5% của năm trước đó. Và trong một thể chế độc đảng, không có tự do báo chí và không có hệ thống tư pháp độc lập, thì không có cơ chế nào để sửa chữa vấn nạn này. Các nhà đầu tư Canada tại Việt Nam chắc chắn sẽ vấp phải vấn đề này. Và Canada không nên nhắm mắt làm ngơ.
Mạng xã hội hiện là nơi phổ biến nhất phơi bày tham nhũng ở Việt Nam, cho nên Hà Nội thường xuyên kiểm duyệt mạng xã hội. Vì vậy, nếu Canada muốn giúp Việt Nam chống tham nhũng, xin hãy ủng hộ tự do internet, và yêu cầu Meta cũng như các công ty công nghệ khác ngừng chặn những nội dung chỉ trích các quan chức Việt Nam.
Khuyến nghị thứ ba là vừa thực tế, vừa có nguyên tắc.
Như tất cả chúng ta đều biết, hệ thống quốc tế đang trải qua một cuộc thử thách căng thẳng. Nhưng tôi không nghĩ là chúng ta sẽ phải sống trong một thế giới của sự cạnh tranh giữa các cường quốc lớn, nơi các cường quốc tầm trung phải từ bỏ các giá trị của mình.
Canada đã nhận định đúng về tầm quan trọng chiến lược của khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và vai trò có thể rất quan trọng của Việt Nam.
Quý vị không cần phải chờ một Việt Nam hoàn toàn tự do và dân chủ mới tăng cường quan hệ song phương. Nhưng lợi ích của Canada sẽ được phục vụ tốt hơn bởi một Việt Nam công bằng hơn, một Việt Nam tôn trọng nhân quyền và phát triển bền vững.
Xin hãy nhớ rằng Hà Nội cũng đang rất muốn có được nhiều điều từ Canada: Một hiệp định thương mại ASEAN – Canada, một chuyến thăm của thủ tướng, sự ủng hộ cho việc đăng cai APEC vào năm tới.
Bộ trưởng ngoại giao của Canada và Việt Nam sắp xây dựng một Kế hoạch Hành động. Đây là thời điểm để đề nghị một cuộc đối thoại nhân quyền thường kỳ với những tiêu chí cụ thể, bắt đầu bằng việc trả tự do cho các tù nhân chính trị.
Tôi kêu gọi Canada hãy cùng với Na Uy và Úc lên tiếng đòi tự do cho anh Thuận và anh Hiệp. Nếu các cường quốc tầm trung cùng chí hướng quyết định hành động chung, thì đó là một khởi đầu tốt. Chúng ta đều thấy rằng nạn đàn áp xuyên quốc gia sẽ còn tồi tệ hơn nếu không được ngăn chặn ngay bây giờ.
Canada có lý khi thực hiện chiến lược phòng ngừa rủi ro. Nhưng nếu tôi có thể để lại một thông điệp, thì đó là: Đa dạng hóa nguồn cung ứng không đồng nghĩa với việc đa dạng hóa các nguyên tắc.
Xin cảm ơn sự ủng hộ của quý vị.
Ông Hoàng Tứ Duy
Tổng Bí thư đảng Việt Tân
