Thái Hạo
1.
“Chủ tịch xã được điều động, bổ nhiệm giáo viên,” đó là quy định vừa mới được UBND tỉnh Thanh Hóa ban hành. Là một người từng làm giáo dục và quan tâm đến giáo dục, tôi rất băn khoăn về quyết định này.
Có mấy câu hỏi cần được trả lời: (1) Xã có đủ năng lực để làm công việc chuyên môn khó khăn này hay không? Xã có đủ nguồn lực để làm công việc nặng nề này hay không? Cơ chế kiểm soát, giám sát, minh bạch và trách nhiệm giải trình ra sao?
Từ khi chính quyền 2 cấp đi vào hoạt động, nhiều nhiệm vụ trước đây của phòng giáo dục và đào tạo huyện được chuyển về các phòng văn hóa – xã hội cấp xã. Nhưng theo số liệu khảo sát của Bộ Giáo dục và Đào tạo (dẫn theo báo Tuổi Trẻ), trên toàn quốc vào tháng 8, 2025, mỗi xã/phường chỉ có trung bình 1,04 công chức phụ trách giáo dục. Điều đáng lo hơn là, có quá nửa trong số này lại không có chuyên môn giáo dục!
Mỗi xã chỉ có 1 người, mà lại không có chuyên môn, vậy họ lấy cái gì ra để bổ nhiệm giáo viên? Thực sự đáng lo ngại!
2.
Chủ trương phân cấp phân quyền là đúng và tiến bộ. Nó cho thấy, nhà nước đang “kéo” quyền xuống gần cơ sở hơn; chia nhỏ trách nhiệm để giảm tải cho cấp tỉnh; tăng tính năng chủ động cho địa phương…
Tuy nhiên, để tránh rơi vào hình thức, máy móc và sai lầm thì không chỉ giao thêm việc, mà phải giao đủ quyền, giao đủ nguồn lực, và phải có cơ chế kiểm soát minh bạch. Nếu giao cho chủ tịch xã quyền điều động, bổ nhiệm, tuyển dụng giáo viên — nhưng xã không có bộ phận nhân sự chuyên nghiệp, không có ngân sách riêng cho hoạt động giáo dục, cũng không có hệ thống kiểm định năng lực giáo viên, khi ấy, xã dễ rơi vào tình trạng “gánh việc mà không gánh quyền,” hoặc ngược lại, “có quyền mà thiếu năng lực.” Từ đây sẽ tạo ra lỗ hổng quản trị, phát sinh các sai lầm và tiêu cực nghiêm trọng.
Không thể “phân quyền” mà không chuẩn bị năng lực cho người được giao quyền. Cán bộ xã phần lớn xuất thân hành chính, không có chuyên môn nhân sự hoặc giáo dục, không được đào tạo bài bản về quản lý nhà giáo, đánh giá hiệu suất, quy trình tuyển dụng minh bạch. Giao quyền trong điều kiện đó chẳng khác nào “đưa con dao cho người chưa biết dùng dao,” gây nên nguy cơ phát sinh sự tùy tiện, nạn thân hữu, cảm tính…
Nếu xét theo lý thuyết quản trị giáo dục hiện đại, một mô hình phân cấp được xem là khoa học khi: (1) Cấp nào có năng lực nhất thì được giao quyền quyết định; (2) Mỗi quyền đều đi kèm trách nhiệm giải trình; (3) Có cơ chế giám sát độc lập và minh bạch; (4) Không làm mất đi tính thống nhất chiến lược của hệ thống giáo dục quốc gia.
Hiện nay, mô hình Việt Nam (trong vấn đề giáo dục đang bàn) chưa đáp ứng đủ bốn tiêu chí này: Quyền giao xuống nhưng năng lực chưa đủ (vi phạm nguyên tắc 1); Trách nhiệm giải trình còn mờ (vi phạm nguyên tắc 2); Giám sát phần lớn vẫn nội bộ, thiếu độc lập (vi phạm nguyên tắc 3); Có nguy cơ địa phương hóa giáo dục, mất chuẩn thống nhất (vi phạm nguyên tắc 4). Nói cách khác, chủ trương phân cấp phân quyền là đúng về mặt tư duy, nhưng cách triển khai chưa đủ cơ sở khoa học.
3.
Theo tra cứu của tôi, không có nước tiến bộ nào trao quyền tuyển dụng giáo viên cho một cơ quan hành chính.
Mỹ là nước có mức độ phân quyền mạnh nhất thế giới, nhưng công việc nhân sự của ngành giáo dục không được giao cho cấp hành chính thấp nhất (tương đương xã phường) mà là giao cho một cơ quan chuyên môn (học khu/sở giáo dục). Đây là một đơn vị chuyên môn, chỉ làm giáo dục, có hội đồng giáo dục được dân bầu. Nó quản lý hàng trăm giáo viên, có bộ phận nhân sự chuyên nghiệp, tuyển dụng theo chuẩn hóa năng lực…
Phần Lan cũng không có xã nào tuyển giáo viên cả! Quyền này thuộc về hiệu trưởng/ hội đồng trường. Lý do đằng sau là: Đề cao tự chủ trường học, vì đây là những người hiểu chuyên môn nhất, chính họ là người biết rõ nên tuyển ai và tuyển như thế nào. Các nước Nhật, Hàn, Canada, Úc…, có cách làm không giống hoàn toàn, nhưng cũng không ở đâu giao quyền tuyển dụng này cho cấp xã/phường cả.
Tinh thần cơ bản của họ là phải phân quyền theo chuyên môn (chứ không phải theo cấp hành chính). Tuyển giáo viên phải do cơ quan chuyên môn/ chuyên nghiệp thực hiện. Nó giúp ngăn ngừa/ giảm thiểu rủi ro tiêu cực (vốn rất nhức nhối trong giáo dục Việt Nam). Và tóm lại, “Nơi nào chịu trách nhiệm về chất lượng giáo dục, nơi đó phải có quyền tuyển giáo viên.”
4.
Một đề xuất: Hãy trao quyền tuyển dụng, bổ nhiệm, điều động giáo viên về cho nhà trường.
Đối với ngôi trường mà tôi dừng dạy học, tôi có những bất đồng về quan điểm, phương pháp giáo dục và cách thức quản lý… Tuy nhiên, tôi phải ghi nhận những điểm tích cực, trong đó có chính sách tự chủ tuyển dụng giáo viên mà nhà trường đã “giành được” từ sở giáo dục.
Nói là trường tuyển nhưng thực chất là tổ chuyên môn tuyển. Tôi làm tổ trưởng của tổ Ngữ văn, và tôi đã nhiều lần chủ trì việc tuyển giáo viên cho tổ mình. Ứng viên sẽ trải qua 3 vòng: Thi viết, thi giảng và phỏng vấn. Tổ sẽ thành lập lâm thời một “hội đồng tuyển dụng,” các thành viên của cái hội đồng này sẽ tham gia chấm/ đánh giá. Dựa trên kết quả các bài thi của thí sinh và một buổi họp cuối cùng, sẽ ra quyết định nhận hay không nhận. Sau khi có kết quả thì chuyển lên cho hiệu trưởng, hiệu trưởng tôn trọng kết quả và quyết định của tổ chuyên môn, rồi làm tờ trình gửi cho sở giáo dục để sở/tỉnh ra quyết định bổ nhiệm cho người trúng tuyển.
Nói thêm, hiệu trưởng không được can thiệp vào kết quả và quyết định của tổ chuyên môn. Nếu vi phạm vào nguyên tắc này, tổ trưởng nói rõ là sẽ không chịu trách nhiệm về nhân sự ấy.
Đó là một cách làm hay. Vì như tôi thấy, chỉ có người làm chuyên môn mới thực sự đánh giá được chuyên môn của người khác. Không thể để một ông công chức cấp xã làm nghề thú y đứng ra tuyển giáo viên được! (https://dantri.com.vn/giao-duc/ky-su-chan-nuoi-duoc-giao-quan-ly-giao-duc-o-xa-bo-gddt-de-nghi-khan-20250815155201003.htm)
Tất nhiên cách làm ở trường tôi trước đây chủ yếu vẫn dựa vào uy tín và sự tin tưởng dành cho tổ trưởng và tổ chuyên môn chứ chưa thực sự có một cơ chế đủ mạnh để ngăn ngừa hoàn toàn các rủi ro thiếu công bằng và thiếu minh bạch. Vì thế, bây giờ nếu muốn áp dụng cách ấy thì các cơ quan nhà nước hữu trách phải ban ra một quy trình chặt chẽ mang tính pháp lý hóa.
Tạm kết:
Tóm lại, việc phân cấp phân quyền là một tư duy đúng, tiến bộ, nhưng cách làm phải hợp lý, khoa học và phù hợp với thực tiễn, không thể máy móc và hình thức. Tôi đề nghị giao việc tuyển dụng giáo viên về cho nhà trường mà ở đó tổ chuyên môn là người có thẩm quyền cao nhất. Nó giúp tránh được nhiều tiêu cực, và hứa hẹn sẽ tuyển được đúng người – đúng việc, giúp nền giáo dục được cải thiện nhiều mặt và dần lấy lại sự lành mạnh đã mất.
Nguồn: FB Thái Hạo
* Tựa do BBT đặt
