Doãn An Nhiên
Ba ngày làm việc của Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV (23–25/3/2026) của đảng Cộng Sản Việt Nam khép lại không chỉ bằng các quyết nghị cụ thể, mà còn để lại một cảm nhận rõ ràng về hướng đi của hệ thống chính trị trong giai đoạn tới. Những thông điệp được phát đi, nếu nhìn trong tổng thể, cho thấy ba xu hướng nổi bật đang dần định hình: Tăng cường kỷ luật và kiểm soát nội bộ, tập trung quyền lực về trung ương, và đẩy mạnh chống tham nhũng gắn với quản lý cán bộ chặt chẽ hơn.
Đây không phải là những điều hoàn toàn mới, nhưng ở thời điểm hiện tại, chúng được nhấn mạnh với cường độ và tính hệ thống cao hơn. Điều đó phản ánh một lựa chọn có tính chiến lược: Củng cố vai trò lãnh đạo toàn diện của đảng trong toàn bộ cấu trúc nhà nước, nhằm tạo ra một bộ máy vừa thống nhất, vừa có khả năng hành động nhanh và đồng bộ trước những biến động ngày càng phức tạp của môi trường trong nước và quốc tế.
Trong bối cảnh Việt Nam đang đặt ra những mục tiêu phát triển đầy tham vọng cho thập niên tới, bao gồm cả kỳ vọng tăng trưởng cao, cách tiếp cận này gợi mở một câu hỏi lớn hơn: Liệu việc xây dựng một “nhà nước mạnh” theo hướng tập trung quyền lực có thể đồng thời tạo ra động lực bứt phá kinh tế, hay sẽ đặt ra những giới hạn mới cho khả năng thích ứng và đổi mới của hệ thống?
Từ điểm xuất phát đó, bài viết này nhìn lại kinh nghiệm lịch sử của Hàn Quốc dưới thời Park Chung-hee, đồng thời đặt Việt Nam hiện nay vào một phép so sánh rộng hơn, nhằm suy nghĩ lại về ý nghĩa thực sự của “nhà nước mạnh” trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.
Nhà nước mạnh: Từ bài học Hàn Quốc đến câu chuyện Việt Nam hôm nay
Trong những năm gần đây, cụm từ “nhà nước mạnh” ngày càng xuất hiện nhiều trong các thảo luận về chính trị và phát triển ở Việt Nam. Đặc biệt sau Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV của đảng Cộng Sản Việt Nam, xu hướng tập trung quyền lực, siết chặt kỷ luật và củng cố bộ máy được nhìn nhận như một bước đi có chủ ý nhằm tạo ra một nhà nước hiệu lực hơn.
Nhưng “mạnh” là mạnh theo nghĩa nào? Và liệu con đường này có giống với những mô hình thành công trong lịch sử, như Hàn Quốc dưới thời Park Chung-hee, hay không?
Để hiểu điều đó, cần nhìn “nhà nước mạnh” không chỉ như một khẩu hiệu chính trị, mà như một lựa chọn chiến lược – với những cái được và cái phải đánh đổi.
Nhà nước mạnh trong lịch sử: Câu chuyện Hàn Quốc
Vào những năm 1960, Hàn Quốc là một quốc gia nghèo, gần như không có nền tảng công nghiệp, lại luôn trong tình trạng bất ổn và lo ngại chiến tranh. Khi Park Chung-hee lên nắm quyền, ông không có nhiều lựa chọn ngoài việc tập trung quyền lực để đẩy nhanh phát triển.
Nhà nước khi đó trở thành “bộ não trung tâm” của nền kinh tế: Quyết định ngành nào được ưu tiên, doanh nghiệp nào được hỗ trợ, nguồn lực được phân bổ ra sao. Các tập đoàn lớn như Samsung hay Hyundai lớn lên trong chính môi trường này.
Cách làm đó rất cứng rắn: Quyền lực tập trung, kỷ luật nghiêm, ít chấp nhận phản đối. Nhưng đổi lại, nó tạo ra một điều mà xã hội Hàn Quốc lúc đó cần nhất: Tăng trưởng nhanh để thoát nghèo.
Điều quan trọng là mô hình này không kéo dài mãi. Khi kinh tế đã phát triển, tầng lớp trung lưu lớn mạnh, xã hội Hàn Quốc bắt đầu đòi hỏi nhiều tự do hơn, và đất nước chuyển dần sang dân chủ.
Nói cách khác, “nhà nước mạnh” ở đây là một giai đoạn, không phải đích đến.
Việt Nam hôm nay: Nhà nước mạnh để ổn định, kiểm soát và… tăng tốc
Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam không còn ở tình thế “sinh tồn” như Hàn Quốc những năm 1960. Nền kinh tế đã hội nhập, đời sống người dân cải thiện đáng kể, xã hội trở nên đa dạng và phức tạp hơn.
Tuy vậy, hệ thống chính trị lại đang đi theo hướng tập trung quyền lực mạnh hơn, thể hiện qua các chiến dịch chống tham nhũng, siết kỷ luật cán bộ, và củng cố vai trò trung tâm của đảng Cộng Sản Việt Nam. Trong bối cảnh hiện nay, xu hướng này thường được gắn với cách tiếp cận quản trị quyết đoán hơn dưới thời Tô Lâm.
Điểm đáng chú ý là, cùng với việc củng cố quyền lực, một khát vọng phát triển rất cao cũng được nhấn mạnh: Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng nhanh, thậm chí hướng tới mức tăng trưởng hai con số trong những giai đoạn tới – một mục tiêu đầy tham vọng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều bất ổn.
Ở đây, có thể thấy một sự “giao thoa tư duy”:
– giống với Park Chung-hee ở chỗ muốn dùng nhà nước mạnh để thúc đẩy tăng trưởng nhanh
– nhưng khác ở chỗ Việt Nam hiện nay không còn ở giai đoạn khởi điểm nghèo đói, mà đã bước vào một nền kinh tế trung bình với nhiều ràng buộc phức tạp hơn
Nói cách khác, Việt Nam đang theo đuổi một mô hình có thể gọi là: “nhà nước mạnh để vừa kiểm soát, vừa tăng tốc phát triển.”
Cùng là “mạnh,” nhưng bối cảnh đã khác
Nếu nhìn kỹ, điểm tương đồng dễ thấy là: Cả hai đều đặt niềm tin vào vai trò trung tâm của nhà nước trong việc định hướng phát triển.
Nhưng sự khác biệt lại nằm ở điều kiện xuất phát:
– Hàn Quốc thời Park Chung-hee tăng trưởng nhanh từ một nền kinh tế rất thấp, nên có “dư địa” lớn để bứt phá
– Việt Nam hiện nay đã đạt mức phát triển trung bình, nên tăng trưởng nhanh hơn lại khó hơn nhiều, đòi hỏi đổi mới sáng tạo, thị trường linh hoạt và phản hồi xã hội mạnh
Điều này khiến mục tiêu tăng trưởng hai con số trở thành một thách thức cấu trúc, không chỉ là vấn đề quyết tâm chính trị.
Nghịch lý của tham vọng tăng trưởng trong một hệ thống tập trung
Ở đây xuất hiện một điểm đáng suy nghĩ.
Một mặt, nhà nước mạnh giúp:
– ra quyết định nhanh
– huy động nguồn lực lớn
– triển khai chính sách đồng bộ
Nhưng mặt khác, để đạt tăng trưởng cao trong giai đoạn hiện nay, nền kinh tế lại cần:
– sáng tạo
– linh hoạt
– phản hồi nhanh từ thị trường và xã hội
Nếu quyền lực và thông tin cùng tập trung, thì hệ thống có thể gặp một nghịch lý:
càng muốn tăng tốc, càng cần mở; nhưng càng tập trung, lại càng dễ khép kín.
Đây chính là điểm khác biệt lớn nhất so với Hàn Quốc trước đây. Khi đó, công nghiệp hóa chủ yếu dựa vào vốn và lao động. Còn ngày nay, tăng trưởng phụ thuộc nhiều hơn vào tri thức, đổi mới và niềm tin xã hội.
Bài học từ Hàn Quốc: Sức mạnh phải đi kèm với khả năng “mở”
Hàn Quốc thành công không chỉ vì nhà nước mạnh, mà vì họ đã biết chuyển đổi vai trò của nhà nước theo từng giai đoạn:
– ban đầu là kiểm soát và dẫn dắt
– sau đó dần mở ra cho thị trường và xã hội
Nếu chỉ giữ lại phần “mạnh” mà thiếu phần “mở,” thì mô hình có thể đạt ổn định nhưng khó đạt bứt phá.
Kết luận: Tham vọng lớn và câu hỏi lớn hơn
Trong bối cảnh Việt Nam hôm nay, có thể thấy rõ một điều:
khát vọng phát triển nhanh – thậm chí rất nhanh – đang song hành với xu hướng tập trung quyền lực.
Điều này tạo nên một “thí nghiệm lịch sử” mới:
liệu một nhà nước mạnh theo hướng tập trung đảng trị có thể đồng thời tạo ra tăng trưởng cao trong một nền kinh tế phức tạp và hội nhập sâu hay không?
Câu trả lời chưa rõ ràng. Nhưng có một điều có thể nói chắc:
tăng trưởng bền vững trong thế kỷ 21 không chỉ cần quyền lực, mà cần cả sự minh bạch, niềm tin và khả năng học hỏi từ xã hội.
Nếu không, mục tiêu tăng trưởng hai con số – dù đầy cảm hứng – có thể trở thành một áp lực ngược, buộc hệ thống phải lựa chọn giữa tốc độ và khả năng tự điều chỉnh.
Và chính ở điểm đó, “sức mạnh” của nhà nước sẽ được thử thách – không phải ở khả năng kiểm soát, mà ở khả năng thích nghi với một thế giới ngày càng khó đoán định.
Nguồn: Tạp chí Thế Kỷ Mới
