Chỉ ra sự gian dối của người hung hăng nhất trong trào lưu vu tội và đấu tố đang sôi sục trên mạng xã hội ở nước ta, bài viết của tôi trên trang FB cá nhân với tiêu đề Sự Dối Trá Không Lương Thiện, sau ba ngày nhận được 1163 bình luận, trong đó có 117 bình luận bênh vực sự gian dối.
Khi việc bảo vệ một biểu tượng được đồng nhất với việc triệt tiêu mọi cách diễn giải khác, khi phản biện dễ bị quy thành chống đối, còn lòng trung thành được đo bằng mức độ quyết liệt trong việc lên án người khác, thì “kiêu binh” sẽ còn tự tái sinh dưới những hình thức mới.
Hiểu quá khứ để rút ra những bài học cho hiện tại và tương lai là vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của đất nước và của mỗi người chúng ta. Chính vì thế việc viết lại các chuyện kể lịch sử và việc đánh giá lại các nhân vật lịch sử là chuyện thường xuyên phải làm của các nhà sử học, cũng như là quyền của mỗi người quan tâm đến lịch sử, và không thể vin vào “sự xuyên tạc lịch sử,” hay “sự xúc phạm lãnh tụ” để “đấu tố” hay “lên án” họ nhất là để truy tố họ.
Khi một hệ thống dùng quyền lực để thay thế đối thoại, dùng khẩu hiệu để thay thế sự minh bạch, dùng văn kiện để thay thế trách nhiệm, thì đó không phải là biểu hiện của sức mạnh mà là dấu hiệu của sự lúng túng. Câu chuyện lớn hơn sau vụ việc này không phải là một cuốn sách mà là câu hỏi về khả năng thích ứng của một hệ thống chính trị trước một xã hội đang thay đổi.
Thoạt nhìn, “Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng” tưởng như chỉ là một cuốn sách mang màu sắc tuyên truyền, được viết nhằm xây dựng hình ảnh Hồ Chí Minh theo một cách gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Tác giả không chọn lối diễn đạt chính trị khô cứng quen thuộc, mà sử dụng ngôn ngữ đời thường, có phần hài hước và gần với văn hóa Gen Z. Nếu nhìn từ góc độ truyền thông, đây có thể được xem là một nỗ lực “làm mới” một biểu tượng vốn đã được định hình qua nhiều thập niên.
Có những vụ án mà số phận của các bị can chỉ là phần nổi của tảng băng. Điều còn lại mới quyết định cách lịch sử ghi nhớ sự kiện ấy. Những diễn biến quanh Chuyện với Thanh dường như đang chuyển dần từ một vụ việc liên quan đến xuất bản thành một phép thử đối với hình ảnh thể chế và năng lực quản trị của Việt Nam trong mắt chính người dân và cộng đồng quốc tế.
Một thể chế có năng lực không tìm cách biến mọi người thành những người cùng suy nghĩ giống nhau. Thay vào đó, nó xây dựng những quy trình để các quan điểm khác nhau được lắng nghe, được phản biện, được thẩm định bằng tiêu chuẩn chuyên môn và được giải thích bằng lý lẽ có thể kiểm chứng.
Chính những quy trình ấy mới tạo ra niềm tin lâu dài đối với xã hội.
Từ những tranh cãi quanh “Chuyện với Thanh” và hiện tượng Phan Trung Can – những vụ việc vừa qua đã gây chia rẽ sâu sắc trong dư luận về lăng kính lịch sử, văn hóa và phương pháp sư phạm – dẫn đến câu hỏi lớn hơn: Một nền giáo dục có thể khai phóng nếu nỗi sợ thay thế lý lẽ, và sức ép dư luận thay thế tranh luận học thuật?
Cuộc đấu tố mới nhất xoay quanh cuốn sách “Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng” của ông Nguyễn Thành Nam. Không như các nhà báo Huy Đức, Phạm Đoan Trang… đang ngồi tù, ông Nam – tiến sĩ toán đào tạo tại Nga, đồng sáng lập tập đoàn FPT, giảng viên về Hồ Chí Minh – là một “hạt giống đỏ,” có quá trình cống hiến đáng kể cho đảng và nhà nước cộng sản, chưa từng phản kháng chế độ.
Vụ một cuốn sách bị thu hồi, nhà xuất bản bị phạt nặng (còn tác giả, cơ quan chủ quản nhà xuất bản, cơ quan cấp trên xét duyệt xuất bản vẫn chưa biết sẽ như thế nào) khiến người ta bàn tán, dè chừng.
Ông hàng xóm nhà tôi chua chát bảo, thành công của họ ở chỗ làm cho con người ta, dù là người tốt, đã sợ hãi, an phận, yếm thế.
