Lụt năm 2025 không phải là rủi ro bất ngờ. Đây là kết quả của quá trình phá rừng, xây dựng thủy điện nhỏ thiếu kiểm soát, đô thị hóa sai quy hoạch và tham nhũng trong quản lý tài nguyên kéo dài nhiều thập kỷ.
Nếu Việt Nam không dám nhìn thẳng vào sự thật và không cải cách thật sự từ gốc, thì lụt lụt triền miên sẽ trở thành một phần bình thường của tương lai!
Về trận lũ lụt nghiêm trọng vừa xảy ra, dẫn theo báo Tuổi Trẻ, Thủ tướng Thái Lan Anutin Charnvirakul phát biểu: “Tôi rất tiếc và xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Không cần phân bua nguyên nhân.” Ông cho biết chính phủ “đã không làm đủ tốt” và sẽ đẩy nhanh nỗ lực khắc phục hậu quả.
Thế nên, chuyện người dân Phú Yên hoàn toàn bất ngờ trước “đại hồng thủy” từ thượng nguồn đổ xuống hoàn toàn không bất ngờ dưới sự tính toán của những người quản lý công trình thủy điện. Họ đã biết trước hậu quả sẽ như thế nào, họ chỉ không lường trước được nó khủng khiếp như đã xảy ra thôi.
Trên nhiều trang mạng xã hội, dân nói thẳng: “Không có bất kỳ thông báo di tản nào, nước lũ đổ về không ai chuẩn bị kịp lương thực, nước uống. Cần khởi tố vụ án ngay để điều tra!”
Khi mạng xã hội kêu rằng “hàng trăm người chết,” báo chí chính thống vội phản bác như phản xạ. Nhưng rồi chính họ lại cập nhật từng con số thương vong, từng câu chuyện đau lòng, từng dãy quan tài.
Sự thật không thể bị ém. Nó nổi lên như bùn và cát sau khi nước rút.
Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi tư duy từ “cứu trợ” sang “bồi thường.” Cứu trợ là hành động từ thiện, mang tính ban ơn và tạm thời. Còn bồi thường là nghĩa vụ pháp lý, là sự công bằng cho những thiệt hại mà một bên gây ra cho bên kia. Việc xây dựng một khung pháp lý mạnh mẽ về trách nhiệm dân sự của các công ty thủy điện không chỉ là vấn đề kinh tế – pháp lý, mà còn là vấn đề của đạo đức xã hội và sự phát triển bền vững thực chất.
Thủy điện có giá trị đối với “an ninh năng lượng,” nhưng các thủy điện nhỏ không thật sự đóng góp nhiều vào vấn đề này trong khi vì có quá nhiều nên đã gây nên những hậu quả to lớn khắp đất nước.
Đã đến lúc cần quy hoạch lại mạng lưới này, xóa bỏ những thủy điện cóc, đình chỉ những thủy điện bất hợp lý, chuyển dần sang nguồn năng lượng sạch (ví dụ, EVN không có lý do chính đáng nào để hạn chế người dân lắp điện mái nhà). Phải tính tới bài toán tổng thể, hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và người dân. Không thể cứ “quýt làm cam chịu” mãi được.
Chỉ trong vài ngày, ca sĩ Thủy Tiên đã kêu gọi được hơn 105 tỷ đồng cho việc cứu trợ nạn nhân lũ lụt. Câu hỏi phải đặt ra đó là tấm lòng của thiên hạ cứ phải trải ra với người gặp cơn ngặt nghèo đến bao nhiêu lần nữa đây khi thủy điện đã là nhân tai? Một câu hỏi nữa đó là tại sao người có lòng phải góp tiền để bù đắp thiệt hại do thủy điện gây ra còn họ thì cứ thản nhiên kiếm lời và xả lũ để tự bảo vệ mà bất cần quan tâm đến người khác?
Nếu phải gây quỹ, hãy nghĩ đến điều căn cơ hơn, đó là gây quỹ hỗ trợ pháp lý để giúp những nạn nhân của thủy điện khi họ quyết tâm đi kiện thủ phạm gây ra lũ lụt.
Muộn còn hơn không, vụ xả lũ thủy điện mang tính thảm sát của Tập Đoàn Điện Lực Việt Nam EVN ở các tỉnh miền Trung vào năm 2013 và năm 2016 phải bị truy tố ra tòa, với trách nhiệm đầu tiên thuộc về những doanh nghiệp thủy điện, EVN và trách nhiệm điều hành của giới cựu lãnh đạo Bộ Công Thương như Vũ Huy Hoàng và trách nhiệm liên đới đối với bộ trưởng công thương đương nhiệm là Trần Tuấn Anh.
