Thu Hằng
Mười bốn nước do Mỹ dẫn đầu, tiếp theo là Liên Minh Châu Âu đã lần lượt ra tuyên bố ủng hộ Phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực La Haye về Biển Đông nhân dịp phán quyết này tròn 10 năm. Hai ngày sau, ngày 14/07/2026, Trung Quốc kêu gọi các nước ký vào tuyên bố nên hành động thận trọng và ngừng ủng hộ phán quyết mà Bắc Kinh luôn coi là “vô hiệu và không có giá trị ràng buộc.”
Điều đáng nói là ngoài Philippines, nước trực tiếp liên quan trong tranh chấp và nhiều nước phương Tây, Hiệp hội các nước Đông Nam Á – ASEAN tiếp tục im lặng về sự kiện này. Trong khi đó, phán quyết không chỉ bảo vệ lợi ích của Philippines mà còn có ý nghĩa đối với các nước ASEAN khác có vùng đặc quyền kinh tế bị chồng lấn như Việt Nam, Malaysia, Brunei và Indonesia.
Thiếu niềm tin vào việc Trung Quốc tôn trọng luật pháp quốc tế
Trong bài phân tích đăng trên trang Asia Times ngày 14/07, John Hemmings, giám đốc Trung tâm An ninh Quốc gia tại Hiệp hội Henry Jackson và cố vấn cấp cao tại Pacific Forum, giải thích phán quyết của Tòa Trọng tài không trao “chủ quyền” cho bất kỳ thực thể nào mà Philippines tuyên bố chủ quyền, nhưng dứt khoát bác bỏ các lập luận pháp lý vô lý của Trung Quốc liên quan đến yêu sách chủ quyền trong “đường 9 đoạn,” mà Bắc Kinh gửi đến Liên Hiệp Quốc năm 2009.
Yêu sách này đã bộc lộ hai vấn đề. Thứ nhất, Bắc Kinh theo đuổi tham vọng mở rộng kiểm soát một tuyến hàng hải chiến lược. Thứ hai, họ coi phán quyết của Tòa Trọng Tài chỉ là “tờ giấy lộn,” có nghĩa là tham gia vào các cơ chế pháp lý quốc tế như Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển – UNCLOS, nhưng sau đó tùy tiện vi phạm các điều khoản của Công ước. Đây là điều đáng báo động hơn cả cho ASEAN. Liệu một Bộ Quy tắc Ứng xử (COC), dù được hoàn thiện hoặc là được ký biên bản ghi nhớ, có thực sự ràng buộc được Bắc Kinh không?
Nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp – nền tảng cơ bản của ASEAN – vẫn là mục tiêu dễ bị tác động nhất. Bắc Kinh khai thác triệt để nguyên tắc này trong chiến lược “chia để trị” khiến vai trò trung tâm của ASEAN trở nên vô nghĩa. Vì thụ động, phản ứng yếu ớt trong quyết tâm đúc kết được Bộ Quy tắc Ứng xử, cho nên hiện giờ, ngay sát sườn các nước ASEAN là những tiền đồn quân sự của Trung Quốc (đảo Phú Lâm, đá Chữ Thập, đá Vành Khăn, đá Xu Bi, đá Hải Sâm).
Sự thiếu đoàn kết này còn được thể hiện trong tuyên bố chung gần đây tái ủng hộ Phán quyết 2016. Chỉ một mình Philippines tham gia ký vào tuyên bố cùng với 13 nước khác. Tác giả lưu ý Việt Nam, quốc gia có lợi ích trực tiếp liên quan đến Biển Đông, không tham gia. Nhưng phải nhắc lại rằng Việt Nam cũng sử dụng “quyền lịch sử” và “bằng chứng lịch sử” để khẳng định chủ quyền đối với một số thực thể ở Biển Đông.
XEM THÊM:
ASEAN ưu tiên giải pháp ngoại giao với Trung Quốc
Tại sao ASEAN im lặng trong suốt 10 năm? Giảng viên Muhammad Syaroni Rofi, Khoa Nghiên cứu Chiến lược Toàn cầu, Khả năng chống chịu và An ninh thuộc Đại học Indonesia, nhấn mạnh rằng ASEAN ưu tiên giải pháp ngoại giao cho vấn đề Biển Đông và chú trọng các cuộc tham vấn về Bộ Quy tắc ứng xử (COC) với Trung Quốc, một cơ chế được cho là “đôi bên cùng có lợi.”
Trả lời phỏng vấn kênh truyền hình Trung Quốc CGTN, ông cho rằng các nhà lãnh đạo ASEAN muốn tránh đối đầu với bất kỳ cường quốc nào, cũng như “tránh mọi nguy cơ bùng phát xung đột,” để bảo đảm tăng trưởng cho khu vực. Điều này đòi hỏi việc duy trì quan hệ hòa bình với tất cả các bên chủ chốt, trong đó có Trung Quốc, Mỹ và các đồng minh.
Tuy nhiên, liệu ASEAN có đủ sức để đối phó với một Trung Quốc đang theo đuổi mô hình quan hệ dựa trên sức mạnh và ảnh hưởng đối với từng nước láng giềng? Trung Quốc ưu tiên thiết lập một trật tự phân cấp, với Bắc Kinh là trung tâm và lan tỏa ra các nước láng giềng, trong đó các thỏa thuận được đàm phán riêng rẽ với từng nước, thay vì với một khối thống nhất có khả năng hành động chung. Theo chuyên gia John Hemmings, đây chính là vấn đề cốt lõi mà ASEAN đang phải đối mặt.
Nguồn: RFI
