Nguyễn Công Bằng
Tranh chấp Bãi Cỏ Mây
Chúng ta thấy rằng việc Trung Quốc tuyên bố hoạt động tiếp tế của Philippines tại bãi Cỏ Mây (Second Thomas Shoal) là bất hợp pháp cho thấy Bắc Kinh đang chuyển sang coi khu vực này thuộc phạm vi quản lý của mình. Đây là động thái nguy hiểm và cần sự hợp tác quốc tế để phản đối ý đồ của Trung Quốc.
Ngày 24/9, các tàu tuần tra của Lực lượng Hải cảnh Trung Quốc (CCG) đã chặn các tàu Philippines đang thực hiện chuyến tiếp tế tới bãi Cỏ Mây, nằm trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Philippines. Vụ chặn bắt xảy ra khi đoàn tàu còn cách vị trí của tàu BRP Sierra Madre khoảng 60 hải lý. Đây là con tàu được Manila cố tình cho mắc cạn vào năm 1999 nhằm khẳng định yêu sách chủ quyền và duy trì một cơ sở đồn trú tại khu vực này. Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Philippines (PCG) cho rằng vụ chặn bắt đã “đặt nhân sự Philippines vào tình thế nguy hiểm.” Các tàu Hải cảnh Trung Quốc, được lực lượng dân quân biển của Trung Quốc hỗ trợ, tập trung đông tại bãi cạn trong khi 3 tàu chiến “lảng vảng” gần đó. Sau vụ việc là một cuộc tập trận quân sự.
Sự kiện này nằm trong mô hình hành động nhất quán, trong đó đoạn phim được lan truyền gần đây về một tàu tuần tra Trung Quốc đâm vào tàu đánh cá Philippines trong vùng biển này ngày 18/9 càng cho thấy rõ các chiến thuật hung hăng mà Trung Quốc đang sử dụng.
Phần lớn các bình luận cho rằng sự việc là hành động gây hấn mới và cảnh báo một cuộc xung đột lớn hơn giữa Trung Quốc với một đồng minh theo hiệp ước của Mỹ có thể sắp xảy ra. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn là một tuyên bố trên Thời báo Hoàn cầu, tờ báo do nhà nước Trung Quốc điều hành, dẫn một nguồn tin giấu tên cho rằng Trung Quốc đã hành động thích đáng vì nhiệm vụ tiếp tế của Philippines là bất hợp pháp, do “chưa nhận được sự chấp thuận trước của Trung Quốc.”
China News cũng dẫn lời người phát ngôn CCG Giang Lộ (Jiang Lue) cho rằng Philippines đã vi phạm các cam kết của mình. Manila liên tục phủ nhận rằng thỏa thuận tạm thời được hai bên ký năm 2024 yêu cầu bất kỳ sự chấp thuận trước nào.
Ngôn ngữ mà Trung Quốc sử dụng trong sự việc này mang dáng dấp của ngôn ngữ được một cơ quan quản lý lãnh thổ sử dụng hơn là ngôn ngữ nhằm thiết lập một yêu sách. Vụ việc tại bãi Cỏ Mây vì thế là một phần của cuộc tranh giành âm thầm về quyền quản trị lâu dài ở Biển Đông.
Trung Quốc luôn khẳng định chủ quyền
Lập trường của Trung Quốc dựa trên “đường 9 đoạn” mà nước này chính thức sử dụng trên bản đồ để tuyên bố chủ quyền đối với phần lớn Biển Đông. Đường ranh giới trên bản đồ này là một công cụ quan trọng, nhưng cần xem xét cách tiếp cận có vẻ khiêm tốn và mang tính kỹ thuật hơn, qua đó Trung Quốc thiết lập một chế độ cấp phép và quản lý trên biển.
Bãi cạn Scarborough là một ví dụ cho thấy chiến lược này đang được triển khai. Tháng 11/2024, các đường cơ sở thẳng được tuyên bố xung quanh bãi cạn này. Đây là những đường được sử dụng để xác định các vùng biển, bao gồm lãnh hải, vùng tiếp giáp và vùng đặc quyền kinh tế. Tháng 9/2025, một khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia được công bố tại bãi cạn Scarborough, trong khi các quy tắc quản lý, bao gồm lệnh cấm đánh bắt cá nếu không được chấp thuận trước, được ban hành vào tháng 8/2026. Theo đó, không cá nhân hay tổ chức nào ngoài những đối tượng được pháp luật cho phép được hoạt động trong vùng biển này và các hoạt động tại đây chịu sự giám sát của lực lượng CCG.
Trung Quốc đã mở rộng logic tương tự sang khu vực Biển Đông rộng lớn hơn. Hằng năm, lệnh cấm đánh bắt cá của nước này hạn chế hoạt động tại khoảng một nửa Biển Đông trong thời gian từ tháng 5 đến giữa tháng 8. Phần lớn khu vực này chồng lấn với EEZ được quốc tế công nhận của Việt Nam và Philippines. Trung Quốc thậm chí đã thành lập thành phố Tam Sa (Sansha) trong khu vực này để quản lý quần đảo Hoàng Sa (Paracel) và Trường Sa (Spratly) theo hệ thống hành chính của mình.
Luật hải cảnh Trung Quốc năm 2021 cũng cho phép sử dụng vũ khí trong “các vùng biển thuộc quyền tài phán của Trung Quốc,” nhưng không đưa ra định nghĩa rõ ràng về ranh giới của những vùng biển đó. Một quy định về thủ tục thực thi pháp luật của Hải cảnh Trung Quốc ban hành năm 2024 cũng cho phép lực lượng này giam giữ công dân nước ngoài bị nghi ngờ xâm nhập trái phép vào các vùng biển trên trong thời gian tối đa 60 ngày.
Các biện pháp này không cho thấy rõ Trung Quốc thực sự sở hữu những gì, nhưng lại rất rõ ràng về sự cần thiết phải có giấy phép cũng như những hậu quả đối với bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào vi phạm các quy định trong nước của Trung Quốc.
Lệnh cấm đánh bắt cá không xác lập quyền sở hữu đối với vùng biển nhưng vẫn quy định những chủ thể nào được phép đánh bắt. Mỗi biện pháp đều tồn tại trong một “vùng xám,” nơi chưa đến ngưỡng để xảy ra một tranh chấp trong khi tàu thuyền Trung Quốc vẫn thể hiện quyền lực trên thực địa.
Hiệu ứng này mang tính tích lũy. Các tàu đánh cá bắt đầu tuân thủ những lệnh cấm, qua đó củng cố tính hợp pháp trên thực tế của chế độ cấp phép do Trung Quốc áp đặt. Thủy thủ đoàn thực hiện các nhiệm vụ tiếp tế nhận ra rằng tuyến đường và điểm đến của họ nằm trong phạm vi mà Trung Quốc tuyên bố quản lý.
Theo thời gian, những thói quen này có thể biến thành thứ gì đó gần với quyền tài phán, bất chấp sự phản đối liên tục của các chính phủ quốc gia ven Biển Đông. Đây có thể được coi là chiến lược phân vùng của Trung Quốc, trong đó việc sử dụng các vùng biển bằng những biện pháp vừa hợp pháp vừa gây tranh cãi trở thành công cụ kiểm soát của nhà nước trên biển.
Chiến thắng của luật pháp đã đủ chưa?
Phán quyết năm 2016 của Tòa trọng tài được thành lập theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển (UNCLOS) trong vụ Philippines kiện Trung Quốc là phản bác pháp lý rõ ràng nhất đối với lập trường của Bắc Kinh. Tòa trọng tài phán quyết rằng các yêu sách về quyền lịch sử của Trung Quốc trong phạm vi “đường 9 đoạn” không có cơ sở theo luật pháp quốc tế, bao gồm UNCLOS. Phán quyết cũng nêu rõ không thực thể nào do Trung Quốc chiếm đóng ở quần đảo Trường Sa có thể tạo ra vùng đặc quyền kinh tế cho nước này, trong khi bãi Cỏ Mây nằm trong EEZ của Philippines. Hệ quả pháp lý của phán quyết rất đáng kể, tạo cơ sở để Manila thách thức sự mở rộng quản lý hành chính của Bắc Kinh.
Trên thực tế, điều đó hầu như không làm thay đổi tình hình. Kể từ đó, Trung Quốc đã thiết lập các cơ sở quân sự như căn cứ, cảng và đường băng trên các đảo nhân tạo, bao gồm đá Vành Khăn (Mischief Reef), đá Subi (Subi Reef) và đá Chữ Thập (Fiery Cross Reef). Trong khi đó, Hải cảnh Trugn Quốc, được gọi là “hải quân thứ hai” của Trung Quốc, đã phát triển và mở rộng phạm vi tuần tra. Phán quyết tập trung vào những gì Trung Quốc được hưởng theo pháp luật nhưng Bắc Kinh lại thực hành quản trị dựa trên những gì các bên khác có thể bị buộc phải làm. Trung Quốc không cần phải thắng trong một cuộc tranh luận pháp lý về chủ quyền nếu các hoạt động thường nhật của họ có thể khiến các bên khác hành xử như thể họ phải xin phép nước này.
Phản ứng của phương Tây cũng bộc lộ thiếu sót tương tự. Các hoạt động tự do hàng hải của Mỹ thể hiện sự không tán thành đối với hành động của Trung Quốc bằng cách đưa tàu vào và đi qua các vùng biển tranh chấp. Những hoạt động này đưa ra một quan điểm pháp lý rõ ràng nhưng không thể duy trì thực tế tự do hàng hải lâu dài khi lệnh cấm đánh bắt cá, khu bảo tồn thiên nhiên và các cuộc tuần tra của lực lượng bảo vệ bờ biển đã trở thành những thực tế diễn ra hằng ngày.
AUKUS, quan hệ đối tác an ninh ba bên giữa Australia, Vương quốc Anh và Mỹ, với kế hoạch giúp Australia sở hữu tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân, cũng đóng vai trò trong mô hình răn đe bằng cách thách thức các hoạt động liên quan đến quyền tài phán của Trung Quốc nhưng không thể ngăn chặn những hành động nhỏ diễn ra hằng ngày, trong đó có việc chuyển hướng một tàu tiếp tế của Philippines.
Ai sẽ thắng ở đây?
Vì lợi thế của Trung Quốc được xây dựng dựa trên những thực tiễn diễn ra hằng ngày nên việc đối phó với lợi thế đó cũng cần được thực hiện bằng những phương thức tương tự. Điều này đặt ra bốn hệ quả quan trọng đối với Manila và các đối tác của nước này.
Thứ nhất, Philippines không được nhượng bộ trước chế độ xin phép mà Trung Quốc đang thiết lập, dù công khai hay trên thực tế. Manila cho rằng thỏa thuận tạm thời đạt được với Trung Quốc năm 2024 đã giúp ngăn chặn đối đầu trực tiếp. Tuy nhiên, ngay khi nhiệm vụ tiếp tế cho tiền đồn của Philippines tại bãi Cỏ Mây, nằm trong EEZ của nước này, cần sự cho phép của Bắc Kinh thì cuộc tranh luận về quyền tài phán về cơ bản đã kết thúc mà không cần nổ súng. Việc Manila tiếp tục khẳng định rằng họ không cần sự cho phép của Trung Quốc là công cụ chiến lược quan trọng nhất của Philippines trong tranh chấp này.
Thứ hai, việc vạch trần các hành động cưỡng ép của Trung Quốc làm suy yếu thực tế quản lý mà nước này đang tạo ra, bởi vì sự thành công của chiến lược nằm ở những hành động thoạt nhìn có vẻ thường lệ. Từ năm 2023, Manila sử dụng phương pháp “minh bạch chủ động” nhằm làm nổi bật các thủ đoạn cưỡng ép của Trung Quốc trước công chúng. Khi đó, hành động cưỡng ép trở thành một phần của hồ sơ công khai về một chế độ quản lý đang bị tranh chấp. Điều này ngăn cản các tuyên bố của Bắc Kinh được mặc nhiên chấp nhận.
Thứ ba, phải duy trì việc không công nhận tập thể đối với thực tế quản lý của Trung Quốc. Philippines không được để bị cô lập trong tranh chấp này vì vấn đề có thể nhanh chóng bị Bắc Kinh biến thành một tranh chấp song phương. Đạo luật về các vùng biển năm 2024 của Philippines khẳng định các quyền hàng hải của nước này theo UNCLOS. Các đối tác như Anh và Liên Minh Châu Âu vì thế có thể tiến xa hơn những tuyên bố ủng hộ chung chung bằng cách bác bỏ rõ ràng từng biện pháp của Bắc Kinh và bảo đảm rằng tàu thuyền cũng như các nhà khai thác thương mại của họ không xin phép Trung Quốc.
Cuối cùng, việc tăng cường năng lực và hệ thống nhận thức tình huống trên biển cho Hải cảnh Philippines là cần thiết. Chế độ cấp phép của Bắc Kinh chỉ tồn tại chừng nào nó còn được thực thi. Việc tăng cường năng lực cho Manila để theo dõi những gì đang xảy ra trong EEZ của mình sẽ tiếp tục cải thiện khả năng ứng phó của nước này.
Sự kiện ngày 24/9 chỉ là một trong nhiều sự kiện tương tự và sẽ không phải là sự kiện cuối cùng. Nguy cơ leo thang có thể gia tăng khi những cuộc đối đầu này lan rộng, nhưng mối nguy hiểm lớn hơn là sự xâm phạm âm thầm vào quyền lực của Bắc Kinh.
Nếu các bên tham gia tại Biển Đông chấp nhận ý tưởng rằng việc tiếp tế cho bãi Cỏ Mây cần sự chấp thuận của Bắc Kinh thì Trung Quốc sẽ giành được điều gì đó quan trọng hơn một cuộc đối đầu đơn thuần. Họ sẽ giành được quyền quyết định những chủ thể nào được phép sử dụng vùng biển này.
Nguyễn Công Bằng
