Báo chí và đạo đức
Loạt bài viết này chỉ đề cập đến nền báo chí ở các nước dân chủ, nơi mà quyền lực được nhiều lực lượng chia sẻ và người dân được tự làm báo. Do vậy mọi so sánh với Việt Nam đều lạc đề.
Theo bảng xếp hạng 2025 của “The Economist Democracy Index” thì trong số 167 nước chỉ có 26 nước có chế độ dân chủ toàn diện và 47 nước có chế độ dân chủ khiếm khuyết. Còn lại khoảng 58% nhân loại ở 93 nước không được biết thế nào là dân chủ [7]. Do đó việc 100 triệu người Việt chỉ biết đến truyền thông nhà nước không phải là điều gì đặc biệt.
Có bạn hỏi bao giờ Việt Nam có truyền thông công cộng?
Việt Nam đã có kinh tế tư nhân. Phát triển kinh tế sẽ dẫn đến sự lớn mạnh của tầng lớp trung lưu. Khi đó đòi hỏi đa dạng thông tin ắt đẻ ra truyền thông tư nhân. Hiện nay tư nhân đã thâm nhập vào các kênh nhà nước. Người ta gọi sự thao túng của tư nhân trong truyền hình là “bán sóng.” Còn bên tuyên huấn gọi là “xã hội hóa truyền hình.” Trước đây An Viên TV (AVG) từng là của Vin Group. Việc giải thể một loạt kênh truyền hình nhà nước gần đây khiến nhiều nhà báo lập ra một số kênh Youtube có ảnh hưởng. Sớm hay muộn, truyền thông tư nhân sẽ hình thành, dù lúc đầu phải ẩn nấp.
Nhưng “truyền thông công cộng” là một sản phẩm của nền dân chủ tự do thì sẽ còn rất lâu mới xuất hiện ở Việt Nam. Nó không phụ thuộc vào cấu trúc nền kinh tế, mà vào ý thức dân chủ của giới tinh hoa và lãnh đạo.
Cho dù ở bất cứ thể chế nào thì báo chí, dù là tư nhân, nhà nước hay công cộng đều do con người viết ra nên phẩm chất con người là quyết định. Trong các nền chuyên chế vẫn có nhiều nhà báo dũng cảm, trung thực. Tổ chức “Phóng viên không biên giới” thường xuyên nhắc đến họ, trong đó có những cái tên Việt như Phạm Đoan Trang, Phạm Chí Dũng, Trương Huy San….
Ngược lại, tại các nước dân chủ, vẫn có những nhà báo hay tòa báo xử sự không đúng mực. Việc đài truyền hình nhà nước Hungary cản trở thủ lĩnh đối lập Péter Magyar lên sóng, thậm chí tung tin đồn thất thiệt là “Magyar bị các con khinh ghét” không phải là chuyện hiếm. Đài truyền hình tư nhân Fox News năm 2023 đã phải bồi thường cho Dominion 785 triệu USD để thoát vụ kiện về tin đồn nhảm “gian lận bầu cử 2020.” Đó là một vết nhơ của tỷ phú Rupert Murdoch. [8]
Tất nhiên, với truyền thông công cộng thì những chuyện bỉ ổi như vậy sẽ không thể xảy ra vì cơ chế đa nguyên của nó. Nhưng trong truyền thông tự do có tồn tại kiểm duyệt hoặc ăn bẩn không?
Mỗi tờ báo tư nhân đều có màu sắc riêng. Chính nhờ vậy mà nó mới được ông chủ chi tiền và quan trọng nhất là phải giữ được được khối bạn đọc cùng quan điểm. Rời khỏi đường ray này sớm muộn sẽ sập tiệm. Vì vậy khi nước Mỹ bị phân hóa thành hai phe: Cực hữu MAGA và Anti-Trump thì báo chí tư nhân cũng bị phân hóa theo hai hướng này.
Một phần vì quan điểm, nhưng chủ yếu là họ không muốn bị mất khách. Vì vậy mỗi lần Fox News bị ông Trump chê là Murdoch sợ mất mật. Giả sử CNN ngày mai chuyển sang bênh MAGA thì đầu tiên sẽ mất đi lượng thuê bao từ các cử tri trung lưu tự do. Còn những người MAGA thì chắc chắn sẽ không đăng ký CNN, vì họ luôn cho là nó nặng mùi “thổ tả.” Dù có thay áo cũng không hết mùi.
Thời Đông Đức xã hội chủ nghĩa, báo “Nước Đức Mới” (Neues Deutschland, tương đương báo “Nhân Dân” ở Việt Nam) mỗi ngày in gần 1 triệu bản (cho 17 triệu dân). Sau thống nhất đất nước tờ báo đảng chuyển thành báo tư nhân, được các nhóm cánh tả tài trợ. Nhờ giữ nguyên lập trường xã hội chủ nghĩa nên họ giữ được lượng độc giả trung thành, mỗi ngày vẫn ra 15.000 tờ báo in [9]. Lý tưởng xã hội chủ nghĩa vẫn sống được trong lòng chủ nghĩa tư bản vì nhà báo không chơi trò kỳ nhông.
Cũng có tờ báo tư nhân đổi màu theo giai đoạn. Lý do là tư chất của ông tổng biên tập hoặc các nhân vật ảnh hưởng đến nó. Vai trò và trách nhiệm cá nhân của ông tổng biên tập thường được ông chủ coi trọng. Chỉ khi nào giọt nước tràn ly thì ông mới ra tay.
Đài báo công cộng ít đổi màu sắc hơn, vì chúng được thành lập theo tiêu chí đa nguyên và bắt buộc phải giữ tính trung lập. Tôi vẫn nhớ câu chuyện của chàng bình luận viên đẹp trai Steffen Seibert.
Anh là bình luận viên chính trị, đẹp trai, thông minh nhưng điềm đạm. Khi nghe anh bình về chính trị không ai đoán ra anh bênh đảng nào. Năm 2009, khi nói về kết quả bầu cử, đã có người hỏi: Anh thích đảng nào?
Seibert nói luôn: Tôi có chính kiến rõ ràng, nhưng là người nhà đài, tôi không được phép nói ra. Khi biết điều đó khán giả sẽ có cảm giác là tôi không còn trung lập nữa!
Năm 2010, Seibert xin thôi ở ZDF, sang làm người phát ngôn cho bà Merkel. Lúc bấy giờ tôi mới biết anh ta là người của đảng CDU (trung hữu). Tôi phục anh ta sát đất, vì xưa nay không thấy “hương vị hữu” ở anh.
Đài ZDF cũng ngỡ ngàng và rất tiếc. Họ thanh lý hợp đồng lao động với Seibert, ghi thêm điều khoản cho phép anh quay lại ZDF bất cứ lúc nào. Chẳng ai biết bà Merkel cầm quyền được bao lâu, mà người như anh thì hiếm.
Từ đó anh luôn xuất hiện bên cạnh bà Merkel như một trợ lý thân cận. Trong nhiều cuộc họp quan trọng với những đối thủ cộm cán, bà Merkel chỉ kéo Seibert đi cùng. Seibert vừa là cánh tay trái, vừa là bộ nhớ của bà. Từ một nhà báo, anh đã vươn lên tầm một bộ trưởng.
Năm 2023 bà Merkel về hưu, người ta moi bản thanh lý hợp đồng 2010 ra và cho rằng Seibert nên quay về đài ZDF, nhưng với cương vị cao hơn. Ai cũng khoái một người nắm giữ nhiều thông tin cơ mật như Seibert quay lại làm báo.
Nhưng sau vài ngày suy nghĩ, đài ZDF chính thức thông báo: “Một nhà báo có thể chuyển sang làm việc cho chính phủ hay đảng phái. Nhưng khi đã dính sâu vào nền chính trị và gắn bó với một đảng như ở cương vị của Seibert thì việc quay lại làm việc cho một đài công cộng sẽ làm mất đi tính trung lập của nhà đài.”
Có nghĩa là Seibert chỉ có thể quay lại làm việc cho báo tư nhân, vì tính trung lập không bắt buộc.
Nhưng các đài công cộng cũng không thể trung lập tuyệt đối, vì cách nhìn của từng nhà báo, từng ông trưởng ban biên tập khác nhau. Xã hội tự do không có ban tuyên huấn chỉ đạo đường lối tuyên truyền, nhưng sự kiểm duyệt mạnh nhất là lượng khán giả, độc giả. Chất lượng đài, báo nào cũng được đo bởi số độc giả. Khi đám đông đang thích A mà anh nói B ắt “không có lợi.” Khi đó những ông chủ báo buộc phải uốn nắn biên tập viên của mình.
Báo chí Đức bị chia rẽ rất nhiều trong cuộc chiến Gaza của Israel. Ký ức tội lỗi khiến chính giới Đức luôn bênh vực nhà nước Do Thái, trong khi làn sóng phản đối tội ác của quân đội Israel trong xã hội rất mạnh. Lãnh đạo một số đài báo tìm cách bảo vệ các biện pháp của cảnh sát ngăn chặn biểu tình ủng hộ Palestine, coi những ai biểu tình là “Bài Do Thái.” Đã có nhà báo đang ở địa vị tốt trong đài công cộng phải bỏ ra ngoài làm để phản đối kiểm duyệt là vậy.
Dù sao thì kiểm duyệt trong xã hội dân chủ không đến từ một nơi, không theo một khuôn, một ý thức hệ mà tùy thuộc từng ông chủ, từng ông tổng biên tập nên vẫn ra kết quả khác nhau.
Có thể ví nền truyền thông tự do là một khu rừng đa dạng sinh học, có cây quả ngọt, có cây độc, có cây cao tạo bóng mát, có cỏ dại chống xói mòn. Rừng cây này tạo điều kiện cho nhiều thú vật, côn trùng sinh sống. Cây này chết đi, cây khác mọc lên. Đó chính là điều khác biệt với rừng độc canh mà chỉ một loại cây được sống.
—
Chú thích:
[7] https://en.wikipedia.org/wiki/The_Economist_Democracy_Index
[8] https://apnews.com/…/fox-news-dominion-lawsuit-trial…
[9] https://en.wikipedia.org/wiki/Neues_Deutschland
Nguồn: Diễn đàn Câu lạc bộ Văn đoàn Độc lập Việt Nam (Văn Việt)
