Bài phát biểu của ông Đỗ Hoàng Điềm, nguyên Chủ tịch đảng Việt Tân trong buổi vận động chính giới tổ chức hôm 7 tháng 10, 2025 tại phòng họp Quốc hội Canada.
Kính chào quý vị, những nhà hoạch định chính sách, những người bạn của Việt Nam.
Hôm nay tôi phát biểu không chỉ với tư cách một người quan sát chính sách, mà là một người luôn trăn trở về tương lai của quê hương mình. Việt Nam là quê hương của hơn 100 triệu người – cần cù, kiên cường và đầy tiềm năng. Tuy nhiên, chúng tôi đang sống dưới một hệ thống độc đảng đã kiểm soát mọi mặt đời sống chính trị và xã hội hơn nửa thế kỷ qua.
Khi thế giới bước vào kỷ nguyên đa cực – với Hoa Kỳ và Trung Quốc cạnh tranh ảnh hưởng toàn cầu – Việt Nam trở nên quan trọng hơn bao giờ hết trong chiến lược Ấn Độ – Thái Bình Dương của Canada. Nhưng tầm quan trọng ấy cũng là một phép thử đạo đức đối với Canada. Liệu Canada chỉ xem Việt Nam là một đối tác thương mại tiện lợi, hay sẽ tận dụng mối quan hệ này để bảo vệ tự do, pháp quyền và phẩm giá của người dân Việt Nam?
Cuộc cạnh tranh Mỹ–Trung đang làm thay đổi nền kinh tế toàn cầu. Nhiều công ty chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc. Việt Nam đã trở thành một trung tâm sản xuất then chốt. Thế nhưng sự bùng nổ kinh tế này không mang lại nhiều tự do hơn cho người dân. Trái lại, khi Việt Nam giàu có và hội nhập hơn, thì đảng cầm quyền lại siết chặt quyền lực hơn nữa.
Từ tháng 8 năm 2024, Việt Nam nằm dưới sự lãnh đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm. Sự lên ngôi quyền lực của ông mang lại thêm ổn định chính trị cho chế độ Hà Nội, nhưng đồng thời cũng kéo theo sự đàn áp khốc liệt hơn.
Xin nêu vài trường hợp khiến những ai quan tâm đến nhân quyền không khỏi nặng lòng:
– Trịnh Bá Phương, một nhà hoạt động kiên cường về quyền đất đai, đang chịu án 21 năm tù chỉ vì lên tiếng về các vụ cưỡng chế đất.
– Đặng Đình Bách, một luật sư môi trường, bị giam với tội danh trốn thuế bị quốc tế lên án là mang động cơ chính trị.
– Lê Đình Lượng, thành viên của chính đảng tôi – Việt Tân, đang thụ án 20 năm tù chỉ vì lên tiếng phản đối tham vọng bành trướng lãnh thổ của Trung Quốc đối với Việt Nam.
Đây không phải những trường hợp cá biệt. Chúng phản ánh một mô thức: Bịt miệng những ai dám nói về tham nhũng, môi trường, hay bảo vệ chủ quyền đất nước.
Chiến lược Ấn Độ – Thái Bình Dương của Canada kêu gọi mở rộng quan hệ đối tác trong khu vực, và Việt Nam giữ vị trí then chốt. Canada và Việt Nam có quan hệ kinh tế mạnh mẽ – kim ngạch thương mại song phương nay vượt 14 tỷ CAD. Việt Nam hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Canada tại Đông Nam Á.
Tuy nhiên, thương mại không nên là yếu tố duy nhất định nghĩa mối quan hệ này. Canada từ lâu đã là quốc gia tiên phong cổ vũ dân chủ, nhân quyền và pháp quyền trên trường quốc tế. Những giá trị ấy không được phép bị lu mờ khi chúng ta hợp tác với Việt Nam.
Tôi hoan nghênh lòng hào hiệp của Canada và cam kết thúc đẩy tiến bộ cho những ưu tiên toàn cầu chung tại Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc lần thứ 80 vừa qua. Đặc biệt, có hai chương trình liên quan trực tiếp đến Việt Nam: Hỗ trợ phát triển kinh tế cho cộng đồng dân tộc thiểu số, nhất là trước thách thức khí hậu. Cải thiện bình đẳng và nhân quyền cho phụ nữ cùng các nhóm yếu thế.
Canada đã nêu quan ngại về nhân quyền trong các đối thoại song phương với Việt Nam. Tôi kêu gọi quý vị biến những đối thoại đó không chỉ mang tính tượng trưng, mà phải gắn liền với kết quả cụ thể – như cải cách pháp luật, bảo vệ quyền lao động, và trả tự do cho các tù nhân lương tâm.
Với vai trò nhà hoạch định chính sách, quý vị có cơ hội để bảo đảm rằng cách tiếp cận của Canada với Việt Nam phản ánh cả chiến lược lẫn nguyên tắc đạo đức:
1. Chính sách Thương mại có Nguyên tắc – Tận dụng vai trò của Canada trong CPTPP để khuyến khích Việt Nam tôn trọng quyền lao động, tuân thủ chuẩn mực môi trường, và đề cao pháp quyền.
2. Ngoại giao Lặng lẽ nhưng Kiên định – Nêu tên các trường hợp tù nhân cụ thể một cách thường xuyên, và thúc đẩy không gian xã hội dân sự, truyền thông độc lập, cải cách tư pháp.
3. Hỗ trợ Xã hội Dân sự – Tài trợ các chương trình bảo vệ nhà hoạt động nhân quyền, nhà báo độc lập, và các nhà hoạt động khí hậu – để họ có thể làm việc trong an toàn.
4. Hợp tác Đa phương – Phối hợp với các nền dân chủ khác nhằm khuếch đại tiếng nói về nhân quyền và phát triển bền vững.
Thưa quý vị,
Canada đứng trước sự lựa chọn: Hợp tác với Việt Nam như chỉ là một thị trường nữa, hay như một người bạn tin rằng nhân dân Việt Nam xứng đáng với tự do và phẩm giá. Tôi mong rằng mỗi chuyến công du thương mại, mỗi cuộc họp ngoại giao, mỗi chương trình phát triển đều gắn liền với tiến bộ đo lường được về nhân quyền và pháp quyền.
Canada xưa nay là đất nước dẫn đầu bằng nguyên tắc. Quý vị có thể giúp bảo đảm rằng con đường đi tới thịnh vượng của Việt Nam không dựa trên những tiếng nói bị bịt miệng hay những nhà hoạt động bị giam cầm, mà dựa trên sự cởi mở, công lý và sự tham gia của toàn dân.
Chỉ mới hơn một tháng trước, tại Quảng trường Sophia ở Kyiv, Thủ tướng Carney đã nói với nhân dân Ukraine: “…quý vị đừng nghi ngờ về cam kết của người dân Canada với chính nghĩa của quý vị. Bởi chính nghĩa của quý vị – tự do, dân chủ, chủ quyền – cũng chính là chính nghĩa của chúng tôi.” Xin hãy để thông điệp đó cũng là cam kết của người dân Canada đối với chính nghĩa của nhân dân Việt Nam.
Xin trân trọng cảm ơn.
Đỗ Hoàng Điềm
