Nguyễn Công Bằng
Va chạm mới giữa Trung Quốc và Philippines
Vụ va chạm giữa lực lượng Hải cảnh Trung Quốc và Hải quân Philippines tại khu vực Bãi Cỏ Mây ngay trước thềm chuỗi Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN và các đối tác ở Manila đã đẩy căng thẳng Biển Đông lên một nấc mới, đồng thời làm gia tăng đối đầu ngoại giao giữa Mỹ và Trung Quốc.
Ngày 21/7, Mỹ lên án các hành động mà Washington cho là “nguy hiểm và hung hăng” của Trung Quốc, đồng thời khẳng định những diễn biến trên Biển Đông đang đe dọa ổn định khu vực. Đáp lại, Đại sứ quán Trung Quốc tại Manila cáo buộc Mỹ “gieo rắc bất hòa và đổ thêm dầu vào lửa,” cho rằng Washington không phải là một bên tranh chấp nhưng liên tục can dự nhằm gia tăng đối đầu.
Các cuộc đấu khẩu công khai giữa hai cường quốc diễn ra đúng thời điểm Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Ngoại trưởng Philippines Maria Theresa Lazaro cùng có mặt tại Manila, khiến vấn đề Biển Đông trở thành một trong những chủ đề nổi bật nhất của hội nghị.
Căng thẳng ở Bãi Cỏ Mây
Bãi Cỏ Mây nằm trong Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) 200 hải lý mà Philippines tuyên bố chủ quyền theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng tuyên bố chủ quyền đối với khu vực này và gọi là bãi Nhân Ái.
Trong những năm gần đây, các sự cố tại khu vực này ngày càng nghiêm trọng. Lực lượng Trung Quốc từng bị cáo buộc sử dụng vòi rồng, áp sát nguy hiểm và thực hiện các hành động cản trở tàu Philippines. Đỉnh điểm là cuộc đối đầu tháng 6/2024, khi một quân nhân Philippines bị thương nặng và mất một ngón tay trong một vụ va chạm liên quan đến hoạt động tiếp tế. Sau vụ việc, hai bên đã đạt được một thỏa thuận tạm thời nhằm tạo điều kiện cho các hoạt động tiếp tế của Philippines diễn ra mà không dẫn đến đối đầu trực tiếp. Tuy nhiên, thỏa thuận này chưa thể giải quyết căn bản tranh chấp. Các cuộc chạm trán giữa tàu Trung Quốc và Philippines vẫn tiếp tục diễn ra, cho thấy nguy cơ tái phát căng thẳng luôn hiện hữu.
Nguyên nhân trực tiếp của căng thẳng lần này là vụ va chạm xảy ra ngày 20/7/2026 gần Bãi Cỏ Mây. Philippines cáo buộc một nhân viên Hải cảnh Trung Quốc đã dùng gậy đánh một quân nhân Hải quân Philippines khi các tàu hai bên tiếp cận ở cự ly gần. Quân đội Philippines sau đó công bố đoạn video ghi lại vụ việc, đồng thời kêu gọi Trung Quốc chấm dứt các hành động mà Manila cho là cưỡng ép, phi pháp và vi phạm luật pháp quốc tế tại khu vực mà Philippines gọi là “Biển Tây Philippines.” Manila tiếp tục viện dẫn Phán quyết Trọng tài năm 2016 nhằm khẳng định các quyền lợi về biển của mình theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).
Trong khi đó, phía Trung Quốc đưa ra cách giải thích hoàn toàn khác. Hải cảnh Trung Quốc cho rằng các tàu Philippines đã phớt lờ cảnh báo, chủ động tiếp cận và đâm va nguy hiểm vào tàu Trung Quốc; đồng thời cáo buộc lực lượng Philippines sử dụng mái chèo, gậy và các vật dụng khác để tấn công nhân viên chấp pháp Trung Quốc. Bắc Kinh khẳng định lực lượng của mình chỉ áp dụng các biện pháp đáp trả “cần thiết, tương xứng” và luôn duy trì sự kiềm chế.
Sau vụ việc, cả Bắc Kinh và Manila đều triệu đại sứ của nhau để phản đối, cho thấy tranh chấp đã vượt ra khỏi phạm vi xử lý của lực lượng chấp pháp trên biển và được nâng lên cấp độ ngoại giao. Động thái này phản ánh mức độ nghiêm trọng của căng thẳng song phương trong bối cảnh hai bên liên tục xảy ra các vụ đối đầu tại các điểm nóng trên Biển Đông.
Thái độ của Mỹ
Mỹ nhanh chóng bày tỏ lập trường ủng hộ Philippines. Trong bài viết đăng trên tờ Philippine Daily Inquirer, Ngoại trưởng Marco Rubio khẳng định Washington tiếp tục cam kết bảo vệ tự do hàng hải và trật tự dựa trên luật lệ tại khu vực, đồng thời cảnh báo việc một cường quốc sử dụng sức mạnh để kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược sẽ tạo ra những thách thức nghiêm trọng đối với chủ quyền, an ninh và lợi ích kinh tế của cả Mỹ và ASEAN. Đại sứ Mỹ tại Philippines Lee Lipton cũng chỉ trích các hành động của Trung Quốc là gây mất ổn định khu vực.
Đáp lại, Trung Quốc tiếp tục cáo buộc Mỹ lợi dụng vấn đề Biển Đông để kích động đối đầu và phá hoại các nỗ lực của các nước trong khu vực nhằm kiểm soát bất đồng. Bắc Kinh yêu cầu Washington chấm dứt các phát biểu mà nước này cho là xuyên tạc và bôi nhọ các hoạt động thực thi pháp luật của Trung Quốc.
Bức tranh “con khỉ”
Vụ việc này cũng tạo điều kiện để Philippines tiếp tục quốc tế hóa tranh chấp Biển Đông. Việc công bố video ngay trước hội nghị giúp Manila có thêm cơ sở để tranh thủ sự ủng hộ của các đối tác đối với lập trường dựa trên UNCLOS và Phán quyết Trọng tài năm 2016.
Bên cạnh các diễn biến trên biển, quan hệ Trung Quốc – Philippines còn chịu tác động bởi căng thẳng trên mặt trận truyền thông. Trước đó, việc báo China Daily công bố video và tranh biếm họa do AI tạo ra mô tả người Philippines theo hướng miệt thị (hình con khỉ) đã vấp phải phản ứng mạnh từ các nghị sĩ Philippines, làm gia tăng tâm lý bất bình trong dư luận và khiến tranh chấp song phương lan sang không gian thông tin.
Giới quan sát nhận định chuỗi Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN tại Manila tiếp tục là cơ hội để các bên trao đổi nhằm kiểm soát căng thẳng và duy trì đối thoại. Tuy nhiên, với diễn biến mới tại Bãi Cỏ Mây cùng sự đối đầu ngày càng rõ nét giữa Mỹ và Trung Quốc, Biển Đông nhiều khả năng sẽ trở thành một trong những chủ đề gây chia rẽ và thu hút sự quan tâm lớn nhất trong toàn bộ chương trình nghị sự của hội nghị.
Vì vậy, vụ đụng độ mới nhất có thể được xem là dấu hiệu cho thấy những cơ chế giảm căng thẳng hiện nay chưa đủ hiệu quả để ngăn chặn các hành động nguy hiểm trên thực địa. Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Trung Quốc là việc nước này ngày càng sử dụng các tàu hải cảnh và dân quân biển thay vì trực tiếp triển khai lực lượng hải quân trong các cuộc đối đầu với Philippines. Cách thức này cho phép Bắc Kinh duy trì sức ép và thúc đẩy các yêu sách chủ quyền mà không dễ dàng bị xem là đang tiến hành một hành động quân sự trực tiếp. Các lực lượng chấp pháp hàng hải đóng vai trò ở “vùng xám,” nằm giữa trạng thái hòa bình và xung đột vũ trang.
Câu chuyện ở vị thế khác
Gần đây, tại Jakarta đã diễn ra cuộc thảo luận quan trọng về tình hình Biển Đông. Thế nhưng diễn biến quan trọng nhất tại Hội nghị kỷ niệm 10 năm Phán quyết Trọng tài Biển Đông tuần này ở Jakarta không phải là những gì được thảo luận mà là những người đã không xuất hiện. Tất cả các đại diện Chính phủ Indonesia dự kiến tham gia được cho là đã rút lui trước khi hội nghị bắt đầu vào ngày 13/7/2026. Theo các nhà tổ chức, sự kiện đã nhận được cam kết tham dự từ các quan chức cấp cao của chính phủ, bao gồm một lãnh đạo Bộ Ngoại giao và các sĩ quan từ Lực lượng Vũ trang Quốc gia Indonesia.
Một số người đã đồng ý phát biểu khai mạc hoặc tham gia với tư cách là diễn giả. Tuy nhiên, ngay trước khi hội nghị khai mạc, các nhà tổ chức được thông báo rằng họ xin rút lui. Cuối cùng, hội nghị đã diễn ra mà không có một đại diện nào từ Chính phủ Indonesia.
Việc các chính phủ hủy bỏ tham dự một sự kiện vào phút chót không phải là điều hiếm gặp. Lịch trình có thể thay đổi, các ưu tiên cũng có thể được điều chỉnh. Tuy nhiên, theo ông Arie Afriansyah, một trong những nhà tổ chức, nhưng lần này thì khác. Ông cho biết hội nghị đã được chuẩn bị trong nhiều tháng và ban đầu nhận được sự ủng hộ của một số bộ, ngành và cơ quan nhà nước Indonesia. Nhiều quan chức đã xác nhận sẽ tham dự, nhưng ngay trước khi sự kiện diễn ra, ban tổ chức bất ngờ được thông báo rằng sự hỗ trợ từ phía chính phủ đã bị rút lại.
Việt Nam thì sao?
Chúng ta thấy rằng Việt Nam chưa bao giờ thoát khỏi các hành động của Trung Quốc. Mới đây nhất, trang báo của phía Việt Nam đã đưa thông tin các tàu Hải cảnh của Trung Quốc đã tấn công các ngư dân Việt Nam để nhằm cướp biển của người dân. Tàu Việt Nam đã cố gắng chống cự lại các tàu nhỏ hơn của Hải cảnh Trung Quốc, đổ xuống để bao vây tàu Việt Nam, từ một số tàu lớn của Trung Quốc.
Sau 4 tiếng đồng hồ tra tấn, đánh đập và cướp phá, con tàu đánh cá của Việt Nam đã rỗng không. Những người trên tàu Việt Nam đã bị bắt, bị đánh đập, tài sản trên tàu bị tàn phá. Số cá hàng tấn trên tàu bị cướp sạch. Chỉ còn lại các thuyền trưởng, các thuyền viên bị phía Trung Quốc đánh đến trọng thương trên con tàu.
Chúng ta thấy rằng, không hề dễ dàng khi chơi với Trung Quốc. Họ luôn đặt lợi ích của họ lên trên tất cả. Gần đây, họ còn xuất bản bản đồ có đường mười đoạn, bao gồm cả một đoạn ở Đài Loan.
Tuy nhiên, Việt Nam dưới thời Tô Lâm vẫn đang cố nhịn Trung Quốc để đạt được những lợi ích thương mại cho mình. Tất cả các báo chí đều đã bị dập khuôn, không đăng bài về Biển Đông. Đất nước dưới thời công an nắm chặt, không cho được biểu tình hay xuống đường. Bao giờ chúng ta mới có thể bảo vệ được Biển Đông của chính chúng ta? Bao giờ đây?
Nguyễn Công Bằng
