Hiếu Chân
Cuộc chiến mà Mỹ và Israel khởi sự chống Iran đã bước sang tuần thứ ba và làm nổi bật sự rạn nứt giữa Mỹ và các đồng minh Châu Âu trong Minh Ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).
Cơn phẫn nộ của ông Trump
Sự kiện nổi bật đầu tuần này có lẽ là cơn phẫn nộ của Tổng Thống Donald Trump khi những đồng minh lâu đời không chịu tham gia vào chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel chống chế độ thần quyền ở Iran. Ông nói ông không cần sự hỗ trợ của họ nữa, báo hiệu một sự chia rẽ trầm trọng trong tổ chức phòng thủ tập thể NATO.
Sáng Thứ Ba, 17 Tháng Ba, Tổng Thống Trump đăng một bài dài trên mạng xã hội trong tâm trạng hết sức tức giận: “Vì sự kiện chúng ta đã có những Thành Công Quân Sự này, chúng ta không còn ‘cần,’ cũng không mong muốn, sự hỗ trợ của các quốc gia NATO – Chúng Ta Chưa Bao Giờ Cần! Nhật Bản, Úc và Nam Hàn cũng vậy… CHÚNG TA KHÔNG CẦN SỰ GIÚP ĐỠ CỦA BẤT CỨ AI.”
Thượng Nghị Sĩ Lindsey Graham (Cộng Hòa-South Carolina), đồng minh thân thiết của ông Trump và người ủng hộ chính cho cuộc chiến, nói rằng ông ta “chưa bao giờ thấy ông Trump giận dữ như vậy.”
Ông Trump vốn không ưa NATO mà ông coi là những kẻ ăn bám vào sự hào phóng của người Mỹ. Ác cảm của ông với NATO càng sâu đậm do hai bên bất đồng quan điểm trong việc ủng hộ Ukraine chống lại cuộc chiến tranh xâm lược của Nga. Cho nên khi các nước Châu Âu từ chối yêu cầu gửi quân đội tới Trung Đông chống Iran và bảo đảm lưu thông hàng hải ở eo biển Hormuz, ông đã không giấu được nỗi thất vọng.
“Tôi không ngạc nhiên trước hành động của họ vì từ lâu tôi luôn coi NATO – nơi chúng ta chi ra hàng trăm tỷ đô la mỗi năm để bảo vệ chính những quốc gia này – là đường một chiều: Chúng ta bảo vệ họ nhưng họ không làm gì cho chúng ta, nhất là vào lúc cần thiết,” ông Trump viết và cho rằng NATO đang phạm một sai lầm hết sức ngu ngốc.
Tại sao NATO không hỗ trợ Mỹ?
Tại sao NATO không hưởng ứng lời kêu gọi hỗ trợ của ông Trump? Cần để ý rằng NATO là một tổ chức phòng vệ tập thể (collective defense), bảo đảm an ninh của Châu Âu chống lại mối đe dọa của Liên Xô trước kia, của Nga hiện nay.
Trung tâm của Hiệp ước NATO là Điều 5, quy định một cuộc tấn công vũ trang vào một nước thành viên được coi là tấn công vào toàn khối. NATO không phải là tổ chức quân sự tấn công một quốc gia khác và không có nghĩa vụ chia sẻ hoạt động quân sự của nước thành viên nếu không phải vì mục đích tự vệ.
Cuộc chiến hiện nay mở màn ngày 28 Tháng Hai khi liên quân Mỹ và Israel tấn công phủ đầu vào lãnh thổ Iran được phần lớn các thành viên NATO coi là “chiến tranh do lựa chọn” chứ không phải là một cuộc tự vệ, nghĩa là nó không thuộc phạm vi Điều 5 của Hiệp ước NATO.
Các thành viên quan trọng của NATO ở Châu Âu như Anh và Đức đã tuyên bố rõ ràng rằng họ không gửi quân đội tới vùng xung đột. Thủ Tướng Đức Friedrich Merz khẳng định: “Đây không phải là cuộc chiến tranh của chúng tôi, chúng tôi không gây ra cuộc chiến đó.”
Tổng thư ký NATO và cũng là đồng minh thân cận của ông Trump, ông Mark Rutte, nói với Reuters: “Rõ ràng NATO đã không tự can dự vào cuộc chiến này.”
Thực tế, NATO đã tham gia giới hạn vào cuộc chiến. Khi một hỏa tiễn của Iran bắn vào không phận Thổ Nhĩ Kỳ – một thành viên NATO – ngày 4 Tháng Ba vừa qua, mạng phòng không NATO đã đánh chặn nó bên trong biên giới nước Thổ.
Một số quốc gia Châu Âu đã gửi lực lượng tới bảo vệ đảo Cyprus chống lại máy bay không người lái của Iran sau khi Iran tấn công một căn cứ của Anh Quốc trên đảo này ngay trong ngày đầu tiên xung đột. Tuy nhiên, cho đến nay, hoạt động phòng vệ của NATO tại Trung Đông là rất hạn chế.
Như tên gọi, Hiệp ước NATO chỉ tập trung phòng vệ khu vực Bắc Đại Tây Dương, bao gồm châu Âu và Bắc Mỹ; không có nghĩa vụ ở những nơi khác. Trước đây NATO tham chiến ở Afghanistan, ra ngoài khu vực Bắc Đại Tây Dương bởi vì một quốc gia thành viên NATO (Hoa Kỳ) bị tổ chức Al-Qaeda đặt căn cứ ở Afghanistan tấn công khủng bố giết chết hàng ngàn thường dân trong biến cố ngày 11 Tháng Chín, 2001. Điều 5 Hiệp ước NATO được kích hoạt và đó là lần duy nhất cho đến nay.
Thêm nữa, ông Trump thường xuyên có hành vi chỉ trích, bắt nạt và bạc bẽo với các đồng minh, kể cả trong khối NATO, nên nhiều nước không hào hứng với lời kêu gọi giúp đỡ của ông.
Trước khi nổ súng vào Iran, ông không hề trao đổi với đồng minh càng làm cho họ có cảm tưởng bị gạt ra bên lề. Tướng Pháp Michel Yakovleff – chỉ huy quân viễn chinh Pháp trong bộ tư lệnh NATO – ví việc can dự vào chiến tranh Iran tại thời điểm này giống như “mua tấm vé giá rẻ để lên tàu Titanic” sau khi nó đụng phải núi băng.
“Tương lai tồi tệ của NATO”?
Cơn giận dữ của ông Trump làm cho nhiều người lo sợ Mỹ sẽ rút ra khỏi NATO và khi ấy tổ chức này sẽ mất đi sức mạnh vốn có, thậm chí có thể tan rã. Hôm Chủ Nhật, 15 Tháng Ba, ông Trump cảnh báo các đồng minh NATO phải đối mặt với “một tương lai vô cùng tồi tệ” nếu họ không giúp bảo đảm an ninh ở eo biển Hormuz: “Nếu họ không đáp ứng, hoặc đáp ứng một cách tiêu cực, tôi nghĩ đó sẽ là điều rất tồi tệ cho tương lai của NATO,” ông nói với báo The Financial Times.
Khi được hỏi liệu Mỹ có rút khỏi NATO hay không, ông Trump cho biết hiện ông chưa xem xét điều đó, nhưng “chắc chắn đây là điều mà chúng tôi phải nghĩ tới,” ông nói. Ông cũng bày tỏ, ông lên tiếng kêu gọi hỗ trợ chẳng qua chỉ là để thử “lòng trung thành” (loyalty) của đồng minh, xem họ phản ứng thế nào chứ thực tế Mỹ – quốc gia hùng mạnh nhất thế giới – không cần ai hỗ trợ cả. Với một nhà lãnh đạo coi trọng “lòng trung thành” hơn tất cả, phép thử của ông Trump rất đáng chú ý.
Lo ngại cho số phận của liên minh, Tháng Mười Hai, 2023, Quốc Hội Mỹ đã thông qua một đạo luật cấm tổng thống đơn phương rút ra khỏi NATO mà không có sự phê chuẩn của Thượng Viện với hai phần ba số phiếu thuận, hoặc không có một đạo luật cho phép của Quốc Hội. Tuy vậy, ông Trump vẫn khẳng định ông không cần sự chuẩn thuận của Quốc Hội Mỹ để rút ra khỏi NATO và ông có thể bỏ qua thủ tục đó.
Ai có lợi?
Dù viễn ảnh Mỹ ra khỏi NATO hãy còn xa nhưng nếu điều đó xảy ra thì cục diện an ninh của thế giới sẽ thay đổi rất mạnh. Các chuyên gia cho rằng, Mỹ chia tay với NATO sẽ để lại một khoảng trống chiến lược và làm lệch cán cân quyền lực giữa các cường quốc.
Nga được cho là kẻ hưởng lợi nhiều nhất từ “vụ ly dị” Mỹ-NATO. Mỹ hiện có khoảng 70.000 quân thiện chiến đồn trú tại 11 quốc gia Châu Âu, nhiều nhất ở Đức, Ý và Anh. “Chiếc dù nguyên tử” (nuclear umbrella) của Mỹ che chở toàn bộ Châu Âu. Hòa bình và sự thịnh vượng của Châu Âu trong 70 năm qua có phần đóng góp vô cùng lớn của nước Mỹ. Nay nếu Mỹ ra khỏi NATO, rút hết quân đội và vũ khí (cả vũ khí nguyên tử) về nước thì sức mạnh “răn đe” đó sẽ bị suy yếu trầm trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho Nga hành động.
Không có Mỹ làm chất keo gắn bó các quốc gia NATO, Nga sẽ dễ dàng thao túng từng nước Châu Âu riêng lẻ, sử dụng áp lực quân sự hoặc vũ khí năng lượng (dầu, khí tự nhiên) để vượt qua sự chống đối chính trị yếu ớt ở từng nước.
Một NATO suy yếu về quân sự và chính trị cũng là điều kiện tốt để Nga thâu tóm các quốc gia láng giềng, vốn thuộc Liên Xô trước kia và nay chưa phải là thành viên NATO, như Ukraine, Moldova và Georgia (Gruzia).
Tổng Thống Nga Vladimir Putin bao năm qua đã nuôi giấc mộng “phục hưng” đế quốc Liên Xô cũ và ông ta đã không từ một thủ đoạn nào, công khai hoặc bí mật, thúc đẩy ông Trump làm điều đó. Theo dõi cuộc chiến Nga-Ukraine, không khó nhận ra các phát ngôn và hành động của Putin nhằm chia rẽ Mỹ với châu Âu, phá hoại mối liên kết xuyên Đại Tây Dương
Dù NATO hoạt động chủ yếu ở Châu Âu nhưng Trung Quốc cũng là kẻ hưởng lợi lớn nếu Mỹ ra khỏi NATO, không còn giữ vai trò người bảo vệ cuối cùng của hòa bình và luật pháp. Người Trung Quốc từ lâu đã mơ đến ngày uy tín quốc tế của nước Mỹ bị xói mòn, niềm tin vào Washington suy giảm để Trung Quốc được tự do hành động không bị cản trở. Từ trường hợp NATO, các đồng minh châu Á như Nhật Bản, Nam Hàn, Đài Loan, Philippines… phải suy tính cẩn trọng hơn về hợp tác phòng thủ với Mỹ và có thể họ sẽ cởi mở hơn với ảnh hưởng của Trung Quốc.
Chiến tranh với Iran xem ra chỉ được lòng thủ tướng Israel mà mất rất nhiều đồng minh, chắp thêm cánh cho kẻ thù – quả là một bước đi khó có thể biện hộ được.
Nguồn: Người Việt
