Khi vai trò của nhà nước, thị trường và xã hội được xác lập rõ ràng, khi niềm tin vào luật pháp được củng cố và khi sáng tạo trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng, nền kinh tế sẽ có điều kiện chuyển sang giai đoạn phát triển dựa nhiều hơn vào năng suất, tri thức và năng lực cạnh tranh dài hạn.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và chạy đua vũ trang đang định hình lại cục diện Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, nhiều người đang cho rằng luật pháp quốc tế dường như đang lép vế trước sức mạnh quân sự. Cột mốc 10 năm Phán quyết Trọng tài Biển Đông năm 2016 là dịp để tái định giá mối quan hệ giữa “luật pháp” và “sức mạnh.”
Gieo nỗi sợ, người ta sẽ gặt được sự giả dối. Gieo đấu tố, người ta sẽ gặt sự phản trắc. Gieo thói quen kết tội người khác để bảo vệ mình, người ta sẽ tạo ra một xã hội trong đó không ai thực sự bảo vệ ai. Đến một ngày nào đó, khi chính quyền cần sự dấn thân, lòng can đảm và tinh thần trách nhiệm của công dân, điều họ nhận lại có thể chỉ là những khuôn mặt im lặng, những lời nói theo mẫu và một xã hội đã rút hết sinh khí vào bên trong.
Càng theo dõi diễn biến của vụ việc Nguyễn Thành Nam, người ta càng nhận ra đây không phải là một vụ án “thông thường.” Điều khiến nó trở nên đặc biệt không nằm ở điều luật được áp dụng, mà nằm ở chính con người bị áp dụng điều luật ấy.
Bởi lần đầu tiên trong nhiều thập niên, một người từng công khai giảng dạy môn Tư tưởng Hồ Chí Minh, viết sách với mong muốn làm cho người trẻ hiểu và yêu Hồ Chí Minh hơn, lại bị cáo buộc là người “tuyên truyền chống Nhà nước.”
Điểm nghẽn lớn nhất của Việt Nam hôm nay không còn chỉ là thể chế hay năng lực thực thi. Điểm nghẽn sâu xa hơn là mục tiêu phát triển.
Một quốc gia sẽ đi theo đúng mục tiêu mà nó lựa chọn. Nếu mục tiêu cao nhất là duy trì quyền lực, thì mọi chính sách cuối cùng sẽ phục vụ cho việc bảo vệ quyền lực. Nhưng nếu mục tiêu cao nhất là con người và dân tộc Việt Nam, thì toàn bộ hệ thống chính trị, giáo dục, kinh tế và văn hóa sẽ phải được tổ chức lại để khai mở tiềm năng của con người.
Cái bẫy này người ta gọi là Bẫy thu nhập trung bình, thuật ngữ do hai nhà kinh tế Indermit Gill và Homi Kharas đặt ra năm 2007, khi họ đang nghiên cứu chiến lược phát triển cho các nước Đông Á.
Ý tưởng cốt lõi thì đơn giản thôi: Một quốc gia nghèo có thể tăng trưởng khá nhanh nhờ mấy lợi thế có sẵn, tài nguyên, nhân công rẻ, hay viện trợ nước ngoài. Nhưng đến một ngưỡng nào đó, mọi thứ chững lại. Lương tăng lên rồi, thế là mất luôn lợi thế “rẻ.”
Khảo sát bỏ túi gần đây của báo Thanh Niên về câu chuyện của anh Hoàng Việt – một nhân viên IT 40 tuổi tại TP.HCM – là một lát cắt vô cùng sống động phản ánh hành trình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam suốt nhiều thập niên qua. Từ mức kỳ vọng ban đầu chỉ là một công việc ổn định với mức lương 15 – 20 triệu đồng/tháng, sau 13 năm, anh Việt đã có thể kiếm được gần 100 triệu đồng mỗi tháng nhờ sự năng động, làm thêm nghề tay trái và đầu tư vào đất đai, chứng khoán.
Một xã hội chỉ thực sự văn minh khi con người biết giải quyết bất đồng bằng lý trí và pháp luật. Nếu phản ứng đầu tiên trước mâu thuẫn luôn là sự giận dữ, lời lẽ xúc phạm hay bạo lực, thì sự phát triển về kinh tế cũng khó có thể bù đắp cho những tổn thương trong đời sống xã hội.
Sai lầm trong quản trị là điều không thể tránh khỏi. Không có chính phủ nào, dù dân chủ hay tập quyền, có thể hoàn toàn không mắc sai lầm. Sự khác biệt giữa các quốc gia không nằm ở việc có sai lầm hay không, mà nằm ở tốc độ phát hiện sai lầm, khả năng tranh luận công khai về sai lầm và năng lực điều chỉnh trước khi sai lầm trở thành khủng hoảng.
Nhìn từ góc độ ấy, báo chí không đơn thuần là một kênh truyền tải thông tin. Nó là một thành phần của cơ chế tự sửa sai.
Quyền lực có thể quyết định tên gọi chính thức, nhưng chỉ thời gian và tình cảm của con người mới quyết định cái tên nào còn sống trong ký ức. Bởi vậy, Sài Gòn hôm nay không còn chỉ là một địa danh. Nó đã trở thành một biểu tượng văn hóa, một phong cách sống và một ký hiệu tinh thần mà nhiều người Việt, dù ở đâu, đều có thể tìm thấy trong đó một phần của chính mình.
Trung Quốc đang không ngừng rêu rao về việc “chủ nghĩa quân phiệt” Nhật Bản đang trỗi dậy, nhưng hầu như không nước nào ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương bận tâm hoặc tin vào điều đó. Trung Quốc càng lớn tiếng khoa trương và cảnh báo về một Nhật Bản nguy hiểm, họ lại càng trở nên nực cười và vô tình làm cho hình ảnh của Nhật Bản đẹp đẽ hơn khi đặt lên bàn cân so sánh.
Sau 250 năm, điều đáng ngưỡng mộ nhất ở nước Mỹ không phải là sức mạnh quân sự, quy mô kinh tế hay ảnh hưởng toàn cầu. Điều đáng ngưỡng mộ nhất là khả năng giữ được niềm tin rằng con người có thể thay đổi số phận của mình, và rằng một quốc gia cũng có thể học hỏi, sửa sai và tái tạo chính mình. Từ nhận thức ấy, tôi không thể không nhìn về Việt Nam.
